411 REFERENCE · Wikipedia
वैद्यनाथ ज्योतिर्लिंग
Reference material by Wikipedia contributors. This retains its source identity and is not 411 news reporting.
वैद्यनाथ ज्योतिर्लिंग, जिसे बैद्यनाथ, वैजनाथ और बैजनाथ के नाम से भी जाना जाता है, बारह ज्योतिर्लिंगों में से एक है, जो शिव का सबसे पवित्र निवास है। हालाँकि, ज्योतिर्लिंग के स्थान पर विवाद है क्योंकि भारत सरकार ने इनमें से किसी भी मंदिर को ज्योतिर्लिंग के रूप में अधिसूचित नहीं किया है। दावा किए गए मंदिर और उनके स्थान इस प्रकार हैं:Temples of Lord Shiva: Know where are the 12 Jyotirlingas in India https://www.dnaindia.com/lifestyle/report-temples-of-lord-shiva-know-where-are-the-12-jyotirlingas-in-india-2955014 2023-12-09 DNA India en2023-10-02 Where are the 12 Jyotirlingas in India Located and What is their Significance? https://www.timesnownews.com/spiritual/where-are-the-12-jyotirlingas-in-india-located-and-what-is-their-significance-article-104103330 2023-12-09 TimesNow en
श्री वैजनाथ मंदिर, परली, महाराष्ट्रhttps://vaijnathjyotirling.com/ A picture of a Hindu God vaijnathjyotirling.com
बैद्यनाथ मंदिर, देवघर, झारखंड
बैजनाथ मंदिर, कांगड़ा, हिमाचल प्रदेश
पृष्ठभूमि
द्वादश ज्योतिर्लिंग स्मरणम् में 12 ज्योतिर्लिंगों का वर्णन इस प्रकार है:Archived copy of Dvadasha Jyotirlinga Smaranam http://www.shaivam.org/sanskrit/ssk-dvadasha-jyotirlinga-smaranam.pdf https://web.archive.org/web/20160806175350/http://shaivam.org/sanskrit/ssk-dvadasha-jyotirlinga-smaranam.pdf 2016-08-06 2019-05-15 shaivam.org
संस्कृतIASTसौराष्ट्रे सोमनाथं च श्रीशैले मल्लिकार्जुनम् ।उज्जयिन्यां महाकाळम् ओङ्कारममलेश्वरम् ॥
परल्यां वैद्यनाथं च डाकिन्यां भीमशङ्करम् ।सेतुबन्धे तु रामेशं नागेशं दारुकावने ॥
वाराणस्यां तु विश्वेशं त्र्यंबकं गौतमीतटे ।हिमालये तु केदारं घुश्मेशं च शिवालये ॥
एतानि ज्योतिर्लिङ्गानि सायं प्रातः पठेन्नरः ।सप्तजन्मकृतं पापं स्मरणेन विनश्यति ॥saurāṣṭre somanāthaṁ ca śrīśaile mallikārjunam ।ujjayinyāṁ mahākālam oṅkāramamaleśvaram ॥
paralyāṁ vaidyanāthaṁ ca ḍākinyāṁ bhīmaśaṅkaram ।setubandhe tu rāmeśaṁ nāgeśaṁ dārukāvane ॥
vārāṇasyāṁ tu viśveśaṁ tryaṁbakaṁ gautamītaṭe ।himālaye tu kedāraṁ ghuśmeśaṁ ca śivālaye ॥
etāni jyotirliṅgāni sāyaṁ prātaḥ paṭhennaraḥ ।saptajanmakr̥taṁ pāpaṁ smaraṇena vinaśyati ॥
जबकि द्वादश ज्योतिर्लिंग स्तोत्रम में 12 ज्योतिर्लिंगों का वर्णन इस प्रकार किया गया है:Archived copy of Dvadasha Jyotirlinga Stotram http://shaivam.org/sanskrit/ssdvada2.pdf https://web.archive.org/web/20160806193034/http://shaivam.org/sanskrit/ssdvada2.pdf 2016-08-06 2019-05-15 shaivam.orgDwadash Jyotirlinga Stotram (Archive) http://www.ithaat.com/devotional/dwadash_jyotirlinga_stotram.asp dead https://web.archive.org/web/20120305155145/http://www.ithaat.com/devotional/dwadash_jyotirlinga_stotram.asp 2012-03-05 ithaat.com
संस्कृतNidhi Stotra 2018-11-23 Dvadasa jyothirlinga Stotram - द्वादश ज्योतिर्लिङ्ग स्तोत्रम् https://stotranidhi.com/hi/dvadasa-jyothirlinga-stotram-in-sanskrit/ 2024-01-25 Stotra Nidhi hi-INIASTNidhi Stotra 2018-11-23 Dvadasa jyothirlinga Stotram - dvādaśa jyōtirliṅga stōtram https://stotranidhi.com/en/dvadasa-jyothirlinga-stotram-in-english/ 2024-01-25 Stotra Nidhi en-INसौराष्ट्रदेशे विशदेऽतिरम्ये ज्योतिर्मयं चन्द्रकलावतंसम् ।भक्तिप्रदानाय कृपावतीर्णं तं सोमनाथं शरणं प्रपद्ये ॥
श्रीशैलशृङ्गे विबुधातिसङ्गे तुलाद्रितुङ्गेऽपि मुदा वसन्तम् ।तमर्जुनं मल्लिकपूर्वमेकं नमामि संसारसमुद्रसेतुम् ॥
अवन्तिकायां विहितावतारं मुक्तिप्रदानाय च सज्जनानाम् ।अकालमृत्योः परिरक्षणार्थं वन्दे महाकालमहासुरेशम् ॥
कावेरिकानर्मदयोः पवित्रे समागमे सज्जनतारणाय ।सदैवमान्धातृपुरे वसन्तमोङ्कारमीशं शिवमेकमीडे ॥
पूर्वोत्तरे प्रज्वलिकानिधाने सदा वसन्तं गिरिजासमेतम् ।सुरासुराराधितपादपद्मं श्रीवैद्यनाथं तमहं नमामि ॥
याम्ये सदङ्गे नगरेऽतिरम्ये विभूषिताङ्गं विविधैश्च भोगैः ।सद्भक्तिमुक्तिप्रदमीशमेकं श्रीनागनाथं शरणं प्रपद्ये ॥
महाद्रिपार्श्वे च तटे रमन्तं सम्पूज्यमानं सततं मुनीन्द्रैः ।सुरासुरैर्यक्ष महोरगाढ्यैः केदारमीशं शिवमेकमीडे ॥
सह्याद्रिशीर्षे विमले वसन्तं गोदावरितीरपवित्रदेशे ।यद्धर्शनात्पातकमाशु नाशं प्रयाति तं त्र्यम्बकमीशमीडे ॥
सुताम्रपर्णीजलराशियोगे निबध्य सेतुं विशिखैरसंख्यैः ।श्रीरामचन्द्रेण समर्पितं तं रामेश्वराख्यं नियतं नमामि ॥
यं डाकिनिशाकिनिकासमाजे निषेव्यमाणं पिशिताशनैश्च ।सदैव भीमादिपदप्रसिद्दं तं शङ्करं भक्तहितं नमामि ॥
सानन्दमानन्दवने वसन्तमानन्दकन्दं हतपापवृन्दम् ।वाराणसीनाथमनाथनाथं श्रीविश्वनाथं शरणं प्रपद्ये ॥
इलापुरे रम्यविशालकेऽस्मिन् समुल्लसन्तं च जगद्वरेण्यम् ।वन्दे महोदारतरस्वभावं घृष्णेश्वराख्यं शरणम् प्रपद्ये ॥
ज्योतिर्मयद्वादशलिङ्गकानां शिवात्मनां प्रोक्तमिदं क्रमेण ।स्तोत्रं पठित्वा मनुजोऽतिभक्त्या फलं तदालोक्य निजं भजेच्च ॥saurāṣṭradeśe viśade'tiramye jyotirmayaṁ candrakalāvataṁsam ।bhaktipradānāya kr̥pāvatīrṇaṁ taṁ somanāthaṁ śaraṇaṁ prapadye ॥
śrīśailaśr̥ṅge vibudhātisaṅge tulādrituṅge'pi mudā vasantam ।tamarjunaṁ mallikapūrvamekaṁ namāmi saṁsārasamudrasetum ॥
avantikāyāṁ vihitāvatāraṁ muktipradānāya ca sajjanānām ।akālamr̥tyoḥ parirakṣaṇārthaṁ vande mahākālamahāsureśam ॥
kāverikānarmadayoḥ pavitre samāgame sajjanatāraṇāya ।sadaivamāndhātr̥pure vasantamoṅkāramīśaṁ śivamekamīḍe ॥
pūrvottare prajvalikānidhāne sadā vasantaṁ girijāsametam ।surāsurārādhitapādapadmaṁ śrīvaidyanāthaṁ tamahaṁ namāmi ॥
yāmye sadaṅge nagare'tiramye vibhūṣitāṅgaṁ vividhaiśca bhogaiḥ ।sadbhaktimuktipradamīśamekaṁ śrīnāganāthaṁ śaraṇaṁ prapadye ॥
mahādripārśve ca taṭe ramantaṁ sampūjyamānaṁ satataṁ munīndraiḥ ।surāsurairyakṣa mahoragāḍhyaiḥ kedāramīśaṁ śivamekamīḍe ॥
sahyādriśīrṣe vimale vasantaṁ godāvaritīrapavitradeśe ।yaddharśanātpātakamāśu nāśaṁ prayāti taṁ tryambakamīśamīḍe ॥
sutāmraparṇījalarāśiyoge nibadhya setuṁ viśikhairasaṁkhyaiḥ ।śrīrāmacandreṇa samarpitaṁ taṁ rāmeśvarākhyaṁ niyataṁ namāmi ॥
yaṁ ḍākiniśākinikāsamāje niṣevyamāṇaṁ piśitāśanaiśca ।sadaiva bhīmādipadaprasiddaṁ taṁ śaṅkaraṁ bhaktahitaṁ namāmi ॥
sānandamānandavane vasantamānandakandaṁ hatapāpavr̥ndam ।vārāṇasīnāthamanāthanāthaṁ śrīviśvanāthaṁ śaraṇaṁ prapadye ॥
ilāpure ramyaviśālake'smin samullasantaṁ ca jagadvareṇyam ।vande mahodāratarasvabhāvaṁ ghr̥ṣṇeśvarākhyaṁ śaraṇam prapadye ॥
jyotirmayadvādaśaliṅgakānāṁ śivātmanāṁ proktamidaṁ krameṇa ।stotraṁ paṭhitvā manujo'tibhaktyā phalaṁ tadālokya nijaṁ bhajecca ॥
प्राचीन स्तोत्र में पराली महाराष्ट्र के श्री वैजनाथ मंदिर का उल्लेख होने के बावजूद तीनों मंदिर अपना दावा छोड़ने को तैयार नहीं हैं। इसके अलावा, जनवरी 2018 में, मध्य प्रदेश सरकार और महाकालेश्वर ज्योतिर्लिंग की प्रबंधन समिति ने सभी 12 ज्योतिर्लिंगों के पुजारियों की एक सभा आयोजित की, जिसमें श्री वैजनाथ मंदिर के पुजारियों को आमंत्रित किया गया। देवघर के पुजारी समुदाय ने इस कदम पर कड़ी आपत्ति जताई और मध्य प्रदेश सरकार और महाकालेश्वर ज्योतिर्लिंग की प्रबंधन समिति के समक्ष अपना विरोध दर्ज कराया।Jan 16, 2018 Deoghar priests slam removal of temple from Jyotirling https://timesofindia.indiatimes.com/city/ranchi/deoghar-priests-slam-removal-of-temple-from-jyotirlinga-list/articleshow/62519444.cms Apr 5, 2022 The Times of India2018-01-18 'देवघर का बाबा बैद्यनाथ वास्तविक ज्योतिर्लिंग नहीं' https://hindi.news18.com/news/jharkhand/deoghar-baba-baidhyanath-of-deoghar-is-not-real-jyotirling-1237767.html 2024-01-24 News18 हिंदी hi जुलाई 2026 InternetArchiveBot
सन्दर्भ
श्रेणी:ज्योतिर्लिंग