411 REFERENCE · Wikipedia
दर्शनशास्त्र की रूपरेखा
Reference material by Wikipedia contributors. This retains its source identity and is not 411 news reporting.
निम्नलिखित रूपरेखा दर्शनशास्त्र के अवलोकन और सामयिक मार्गदर्शिका के रूप में प्रदान की गई है:
दर्शनशास्त्र अस्तित्व, ज्ञान, मूल्य, तर्कबुद्धि, मन और भाषा जैसे मामलों से संबंधित सामान्य और मूलभूत समस्याओं का अध्ययन है।Jenny Teichmann and Katherine C. Evans, Philosophy: A Beginner's Guide (Blackwell Publishing, 1999), p. 1: "Philosophy is a study of problems which are ultimate, abstract and very general. These problems are concerned with the nature of existence, knowledge, morality, reason and human purpose."A.C. Grayling, Philosophy 1: A Guide through the Subject (Oxford University Press, 1998), p. 1: "The aim of philosophical inquiry is to gain insight into questions about knowledge, truth, reason, reality, meaning, mind, and value." यह मौलिक प्रश्नों को संबोधित करने के अन्य तरीकों (जैसेकि रहस्यवाद , मिथक , या धर्म) से समालोचनात्मक और आम तौर पर सुव्यवस्थित होने और तर्कसंगत युक्ति पर निर्भर होने से अलग है।Anthony Quinton, in T. Honderich (ed.), The Oxford Companion to Philosophy (Oxford University Press, 1995), p. 666: "Philosophy is rationally critical thinking, of a more or less systematic kind about the general nature of the world (metaphysics or theory of existence), the justification of belief (epistemology or theory of knowledge), and the conduct of life (ethics or theory of value). Each of the three elements in this list has a non-philosophical counterpart, from which it is distinguished by its explicitly rational and critical way of proceeding and by its systematic nature. Everyone has some general conception of the nature of the world in which they live and of their place in it. Metaphysics replaces the unargued assumptions embodied in such a conception with a rational and organized body of beliefs about the world as a whole. Everyone has occasion to doubt and question beliefs, their own or those of others, with more or less success and without any theory of what they are doing. Epistemology seeks by argument to make explicit the rules of correct belief formation. Everyone governs their conduct by directing it to desired or valued ends. Ethics, or moral philosophy, in its most inclusive sense, seeks to articulate, in rationally systematic form, the rules or principles involved." इसमें भाषा का तार्किक विश्लेषण और शब्दों और अवधारणाओं के अर्थ का स्पष्टीकरण शामिल है।
शब्द "फिलॉसफी" यूनानी फिलोसोफिया (φιλοσοφία) से आया है,Philosophia, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, at PerseusOnline Etymology Dictionaryजिसका शाब्दिक अर्थ है "प्रज्ञान से प्रेम"।
दर्शनशास्त्र की शाखाएं
समकालीन दर्शन में प्रयुक्त दर्शन की शाखाएँ एवं उनकी उप-शाखाएँ इस प्रकार हैं।
सौंदर्यशास्र
सौंदर्यशास्त्र सौंदर्य, कला और सौंदर्यबोध (taste) के स्वभाव और व्यक्तिगत प्रकार की सत्य के निर्माण का अध्ययन है।
कला दर्शन
ज्ञानमीमांसा
ज्ञानमीमांसा, दर्शनशास्त्र की वह शाखा है जो ज्ञान के स्रोत, स्वभाव और वैधता का अध्ययन करती है।
सामाजिक ज्ञानमीमांसा - ज्ञान के सामाजिक पहलुओं की जांच।
औपचारिक ज्ञानमीमांसा - ज्ञान का अध्ययन करने के लिए औपचारिक प्रतिदर्श का अनुप्रयोग।
मेटा(अधि)ज्ञानमीमांसा - स्वयं ज्ञानमीमांसा की नींव का अध्ययन करना।
नीतिशास्त्र
नीतिशास्त्र – मूल्य और नैतिकता का अध्ययन।
अनुप्रयुक्त नीतिशास्त्र – नैतिक दृष्टिकोण से, निजी और सार्वजनिक जीवन में विशेष मुद्दों की दार्शनिक परीक्षा, जो नैतिक प्रसमीक्षा के मामले हैं। इस प्रकार यह मानव जीवन के विभिन्न क्षेत्रों में कार्रवाई के नैतिक रूप से सही पाठ्यक्रम की पहचान करने के लिए दार्शनिक विधियों का उपयोग करने का प्रयास है।
जैवनीतिशास्त्र – चिकित्सा में प्रगति से उभरने वाले विवादास्पद नैतिक मुद्दों का विश्लेषण।
पर्यावरण नीतिशास्त्र – गैर-मानवीय दुनिया से संबंधित नैतिक मुद्दों का अध्ययन करता है। यह पर्यावरण कानून, पर्यावरण समाजशास्त्र, पारिस्थितिक धर्ममीमांसा, पारिस्थितिक अर्थशास्त्र, पारिस्थितिकी और पर्यावरण भूगोल सहित विषयों की एक बड़ी श्रृंखला पर प्रभाव डालता है।
चिकित्सा नीतिशास्त्र – आयुर्विज्ञान और चिकित्सा अनुसंधान से संबंधित नैतिक मुद्दों का अध्ययन करता है
वृत्तिक नीतिशास्त्र – व्यावसायिकता में सुधार के लिए नैतिकता
प्रोक्ति नीतिशास्त्र - भाषा के अध्ययन के माध्यम से नैतिक सिद्धांतों की खोज
मानदण्डक नीतिशास्त्र – नैतिक सिद्धांतों का अध्ययन जो बताता है कि लोगों को कैसे कार्य करना चाहिए
अधिनीतिशास्त्र – नीतिशास्त्र की वह शाखा जो नैतिक गुणों, कथनों, दृष्टिकोणों और निर्णयों की प्रकृति को समझने का प्रयास करती है
तर्कशास्त्र
तर्कशास्त्र – वैध अनुमानों और तर्कणा के रूप का व्यवस्थित अध्ययन।
इसे अलग रूपबद्ध विज्ञान भी माना जाता है
शास्त्रीय तर्कशास्त्र
प्रतिज्ञप्तिक तर्कशास्त्र
प्रथमकोटिक तर्क (First-order logic)
द्वितीय-कोटिक तर्क
उच्चतर-कोटिक तर्क (Higher-order logic)
गैर-शास्त्रीय तर्क
वर्णनात्मक तर्कशास्त्र (Description logic)
अंकीय तर्कशास्त्र (Digital logic)
अस्फुट तर्कशास्त्र / स्वानुशासित तर्क (Fuzzy logic)
अंत:प्रज्ञात्मक तर्कशास्त्र (Intuitionistic logic)
बहुमूल्यक तर्कशास्त्र (Many-valued logic)
निश्चयमात्रक तर्कशास्त्र या प्रकारात्मक तर्क (Modal logic)
ऐलेथिक तर्कशास्त्र
आबंधी तर्कशास्त्र (Deontic logic)
डोक्सास्टिक तर्कशास्त्र
सामयिक तर्कशास्त्र (Temporal logic)
ज्ञानात्मक निश्चयमात्रक तर्कशास्त्र
परासंगत तर्कशास्त्र (Paraconsistent logic)
उपसंरचनात्मक तर्कशास्त्र
तत्त्वमीमांसा
तत्वमीमांसा – सत्त्व की मौलिक प्रकृति और उसे घेरने वाली दुनिया की व्याख्या करने से संबंधित है।
ब्रह्माण्ड विज्ञान – ब्रह्माण्ड की प्रकृति और उत्पत्ति का अध्ययन।
सत्तामीमांसा – सत्, संभवन्, अस्तित्व या वास्तविकता की प्रकृति के साथ-साथ सत् की मूल श्रेणियों और उनके संबंधों का दार्शनिक अध्ययन।
मेटा- सत्तामीमांसा – सत्तामीमांसा की स्वयं तात्विक नींव का अध्ययन।
अंतरिक्ष और समय का दर्शन – दर्शनशास्त्र की वह शाखा जो सत्तामीमांसा, ज्ञानमीमांसा और अंतरिक्ष और समय के चरित्र से जुड़े मुद्दों से संबंधित है।
अन्य
नारीवादी दर्शन
अधि-दर्शन
प्रतिभासवाद
शिक्षा दर्शन
इतिहास का दर्शन
भाषा दर्शन
विधि दर्शन
गणित का दर्शन
मन दर्शन
धर्म दर्शन
विज्ञान दर्शन
दार्शनिक मानवविज्ञान
भौतिकी का दर्शन
सामाजिक विज्ञान का दर्शन
राजनीतिक दर्शन
व्यवहारिकतावाद
दर्शन का इतिहास
दर्शन का इतिहाससमय और स्थान के विशिष्ट संदर्भों में दर्शन का इतिहास।
प्राचीन एवं शास्त्रीय दर्शन
प्राचीन दर्शनप्राचीन इतिहास के दौरान दर्शन.
प्राचीन यूनानी और रोमन दर्शन
प्राचीन यूनानी दर्शन प्राचीन रोमन दर्शन
सुकरात-पूर्व दर्शन
माइलेशियन विचार सम्प्रदाय - थेल्स, एनेक्जिमेण्डर, एनेक्जिमेनीज
ज़ेनोफेनीज़
पाइथागोरसवाद
हेराक्लीटस
ईलीयाई सम्प्रदाय - पार्मेनाइडीज़, ज़ेनो, और मेलिसस
बहुलवादी - एम्पेदोक्लीज़ और एनेक्ज़ेगोरस
परमाणुवादी - ल्यूसिपस, डेमोक्रिटस
सोफिस्ट
शास्त्रीय यूनानी दर्शन
सुकराती सम्प्रदाय
मेगाराई सम्प्रदाय
एरेत्रियाई सम्प्रदाय
सीनिकवाद
साइरेनिकवाद
प्लेटोवाद
परिव्राजक सम्प्रदाय
हेलेनियाई दर्शन
अकादमिक संशयवाद
मध्य अकादमी
नव अकादमी
एपिक्यूरसवाद
पाइरोवाद
स्टोइकवाद
प्राचीन रोमन दर्शन
मध्य प्लेटोवाद
नवपाइथागोरसवाद
नवप्लेटोवाद
शास्त्रीय चीनी दर्शन
शत विचार-सम्प्रदाय
कन्फ्यूशीवाद
विधिपरायणतावाद
ताओवाद/धर्म
मोवाद
प्रकृतिवादियों का सम्प्रदाय
नामों का स्कूल
कूटनीति का स्कूल
कृषिवाद
समन्वयतावाद
यांगवाद
शास्त्रीय भारतीय दर्शन
रूढ़िवादी आस्तिक सम्प्रदाय
सांख्य
योग
न्याय
वैशेषिक
मीमांसा
वेदान्त
श्रमण नास्तिक सम्प्रदाय
अज्ञान
जैन दर्शन
बौद्ध दर्शन
आजीविक
चार्वाक
मध्यकालीन और शास्त्रीयोत्तर दर्शन
मध्यकालीन दर्शनशास्त्रीयोत्तर इतिहास के दौरान दर्शन।
ईसाई दर्शन
ईसाई दर्शन
नवप्लाटोवाद ईसाइयत
पाण्डित्यवाद (विद्वतावाद)
थॉमसवाद
इस्लामी दर्शन
प्रारंभिक इस्लामी दर्शन
इब्नसीनावाद
इब्नरुश्दवाद
प्रदीप्तीवाद
यहूदी दर्शन
यहूदी-इस्लामि दर्शन
शास्त्रीयोत्तर चीनी दर्शन
नव-कन्फ्यूशियसवाद
क्सुआनसुए
ज़ेन
आधुनिक और समकालीन दर्शन
आधुनिक दर्शनआधुनिक युग के दौरान दर्शन.
पुनर्जागरण दर्शन
पुनर्जागरण दर्शन
पुनर्जागरण मानवतावाद
पुनर्जागरण यहूदी दर्शन
मेकियावेलिवाद
नवस्टोइकवाद
रेमसवाद
सलामांका सम्प्रदाय
आधुनिक दर्शन की समयरेखा
दर्शनशास्त्र में 17वीं शताब्दी
दर्शनशास्त्र में 18वीं शताब्दी
19वीं सदी का दर्शन
20वीं सदी का दर्शन
प्रारंभिक आधुनिक दर्शन
प्रारंभिक आधुनिक दर्शन
इन्द्रीयानुभववाद
तर्कबुद्धिवाद
आदर्शवाद
समकालीन दर्शन
समकालीन दर्शन
विश्लेषणात्मक दर्शन
तार्किक प्रत्यक्षवाद
तर्कशास्त्रवाद
यूरोपीय महाद्वीपीय दर्शन
अस्तित्ववाद
विखण्डनवाद
विखंडन
संरचनावाद
समकालीन एशियाई दर्शन
बौद्ध आधुनिकतावाद
नव कन्फ्यूशीवाद
माओवाद
क्योटो स्कूल
नव-वेदांत
समकालीन इस्लामी दर्शन
अनुभवातीत देवविद्या
परंपरावादी स्कूल
क्षेत्रानुसार दार्शनिक परंपराएँ
दर्शन की क्षेत्रीय विविधताएँ.
अफ़्रीकाना दर्शन
अफ्रीकाना दर्शन
इथियोपियाई दर्शन
उबंटू दर्शन
पूर्वी दर्शन
पूर्वी दर्शन
चीनी दर्शन
भारतीय दर्शन
इंडोनेशियाई दर्शन
जापानी दर्शन
मध्य पूर्वी दर्शन
मध्य पूर्वी दर्शन इस्लामी दर्शन
ईरानी दर्शन
अरब दर्शन
तुर्की दर्शन
मूल अमेरिकी दर्शन
मूल अमेरिकी दर्शन
एज़्टेक दर्शन
पश्चिमी दर्शन
पाश्चात्य दर्शन
अमेरिकी दर्शन
ब्रिटिश दर्शन
फ़्रांसीसी दर्शन
यूनानी दर्शन
जर्मन दर्शन
इतालवी दर्शन
रूसी दर्शन
स्कॉटिश दर्शन
स्पेनिश दर्शन
दर्शन के विचार सम्प्रदाय
दार्शनिक विचारों की सूची दर्शनशास्त्र की परिभाषिक शब्दावलीदर्शन के वे विचार सम्प्रदाय जो विशेष ऐतिहासिक संदर्भों से बंधे नहीं हैं।
सौन्दर्यशास्त्रीय आंदोलन
प्रतीकवाद
रूमानीवाद/स्वछंदतावाद
इतिहासपरतावाद
श्रेण्यवाद
आधुनिकतावाद
उत्तराधुनिकतावाद
मनोविश्लेषणात्मक सिद्धांत
ज्ञानमीमांसक मत
संसक्ततावाद
रचनावादी ज्ञानमीमांसा
संदर्भवाद/ दृष्टिसृष्टिवाद
समाविष्ट संज्ञान
इन्द्रियानुभववाद
असत्यसंभाव्यतावाद
आधारभूतवाद
साकल्यवाद
अनन्तवाद
सहजप्रत्ययवाद
अंतरवाद और बाह्यवाद
तार्किक प्रत्यक्षवाद
सहज यथार्थवाद
प्राकृतिक ज्ञानमीमांसा
वस्तुनिष्ठ ज्ञानमीमांसा
संवृतिवाद
प्रत्यक्षवाद
अपचयवाद
Reliabilism
प्रतिनिधि यथार्थवाद
तर्कबुद्धिवाद
Situated cognition
संश्यवाद
प्रत्यय सिद्धांत
प्रागनुभविक प्रत्ययवाद
एकरूपतावाद
नैतिक सिद्धांत
परिणामवाद
उपयोगितावाद
कर्तव्यशास्त्र
सद्गुण नीतिशास्त्र
नैतिक यथार्थवाद
नैतिक सापेक्षवाद
त्रुटि सिद्धांत
असंज्ञानात्मकतावाद
नैतिक स्वहितवाद
सांस्कृतिक सापेक्षवाद
क्रमविकासवादी नैतिकता
नैतिकता का क्रमविकास
आमने - सामने (दर्शनशास्त्र)
तार्किक प्रणालियाँ
शास्त्रीय तर्कशास्त्र
मध्यवर्ती तर्कशास्त्र
अंतर्ज्ञानवादी तर्कशास्त्र
न्यूनतम तर्कशास्त्र
प्रासंगिक तर्कशास्त्र
एफ़िन तर्कशास्त्र
रैखीक तर्कशास्त्र
कोटिक तर्कशास्त्र
Dialetheism
तत्त्वमीमांसक मत
असंगता/ अनर्थकतावाद
प्रति-यथार्थवाद
देकार्तीय द्वैतवाद
स्वतंत्र संकल्प
भौतिकतावाद
जीवन का अर्थ
प्रत्ययवाद/ आदर्शवाद
अस्तित्ववाद
तत्त्ववाद
स्वेच्छातंत्रवाद
नियतत्ववाद
सुसंगततावाद
प्रकृतिवाद
एकत्ववाद
प्लाटोनीय प्रत्ययवाद
हिन्दु आदर्शवाद
संवृत्तिवाद
नास्तिवाद/ शून्यवाद
यथार्थवाद
कायावाद (Physicalism)
पिरसिग की गुणवत्ता का तत्त्वमीमांसा
सापेक्षवाद
वैज्ञानिक यथार्थवाद
अहंवाद (Solipsism)
व्यक्तिनिष्ठतावाद
वस्तुनिष्ठतावाद
द्रव्य सिद्धांत
प्ररूप सिद्धांत
उन्मज्जनवाद
निःसरणवाद
राजनीतिक दर्शन
अराजकतावाद
प्राधिकारवाद/निरंकुशतावाद/ सत्तावाद
रूढ़िवाद/अनुदारवाद
उदारवाद
स्वेच्छातंत्रवाद/ स्वतंत्रतावाद
सामाजिक लोकतंत्र
समाजवाद
साम्यवाद
नारीवाद
भाषा दर्शन सिद्धांत और मत
संदर्भ का कारण-सिद्धांत
अर्थ का विपर्यास सिद्धांत
विपर्यासवाद (Contrastivism)
अभिसमयवाद
Cratylism
विखण्डन
नामों का वर्णनात्मक सिद्धांत
प्रत्यक्ष संदर्भ सिद्धांत
नाटकीयतावाद
अभिव्यक्तितावाद
भाषाई नियतिवाद
तार्किक परमाणुवाद
व्यवहित संदर्भ सिद्धांत
नाममात्रवाद
असंज्ञानतावाद
Phallogocentrism
नैष्कर्म्यवाद / नैष्कर्ण्य
प्रासंगिकता सिद्धांत (Relevance theory)
शब्दार्थक बाह्यवाद
शब्दार्थक साकल्यवाद
संरचनावाद
Supposition theory
Symbiosism
ईश्वरमीमांसक असंज्ञानतावाद
वर्णनों का सिद्धांत
सत्यापन सिद्धांत
मन के दर्शनशास्त्र के सिद्धांत और मत
व्यवहारवाद
जैविक प्रकृतिवाद
चेतना
वियोजनवाद ( Disjunctivism)
द्वैतवाद
निष्कासन भौतिकवाद (Eliminative materialism)
उन्मज्जनी भौतिकवाद (Emergent materialism)
Enactivism
अधिसंवृतिवाद (Epiphenomenalism)
प्रकार्यवाद
प्ररूप कायवाद, तादात्म्य सिद्धांत
आदर्शवाद
अंतःक्रियावाद
भौतिकवाद
एकत्ववाद
निष्पक्ष एकत्ववाद (Neutral monism)
सर्वमनोवाद
संवृतिवाद
परिघटना विज्ञान
कायावाद
गुण द्वैतवाद
मन का प्रतिनिधित्ववादी सिद्धांत
संवेदन दत्तांश सिद्धांत
अहंवाद (Solipsism)
द्रव्य द्वैतवाद
मनोदशाबोध सिद्धांत (Qualia theory)
प्ररूप कायावाद
धर्म दर्शन के मत
विज्ञान के दर्शन के सिद्धांत और मत
सन्दर्भ
श्रेणी:दर्शन