411 REFERENCE · Wikipedia
शयनयान
Reference material by Wikipedia contributors. This retains its source identity and is not 411 news reporting.
अंगूठाकार|पुलमैन शयनयान, विलियम क्रूक्स लोकोमोटिव से सम्बद्ध मूल डिब्बा, डुलुथ (मिनेसोटा) में प्रदर्शित।
अंगूठाकार|प्रथम अमेरिकी शयनयान “चेम्बर्सबर्ग” ने १८३९ में सी॰वी॰आर॰आर॰ (कम्बरलैण्ड वैली रेलरोड) पर सेवा आरम्भ की।
शयनयान (en sleeper coach, sleeper) एक ऐसा रेल यात्री डिब्बा है जिसमें यात्रीगण के विश्राम और निद्रा के उद्देश्य से बिस्तरों में परिवर्तित किया जा सकता है। पश्चिमी देशों में उन्नीसवीं शताब्दी के उत्तरार्ध और बीसवीं शताब्दी के आरम्भ में जॉर्ज पुलमैन en George Pullman ने शयनयानों के विनिर्माण और संचालन को व्यवस्थित कर इस व्यवसाय को लाभप्रद बनाया; पुलमैन के विलासिता डिब्बे लम्बी दूरी के यात्री रेल मार्गों पर विशेष प्रतिष्ठा प्राप्त कर गए थे। भारतीय रेल में यह सबसे व्यापक रूप से प्रयुक्त श्रेणी है और एक डिब्बा (कोच) में सामान्यतः अधिकतम ७० दो यात्रियों की व्यवस्था रहती है।
इतिहास
शयनयानों का आरम्भिक प्रयोग उन्नीसवीं शताब्दी के तीसरे दशक में अमेरिका तथा इंग्लैंड की रेल पटरियों पर अनियमित रूप से देखा गया; दिन के समय इन्हें सामान्य बैठने के डिब्बों के रूप में भी व्यवस्थित किया जा सकता था। प्रारम्भिक शयनयानों में अलग‑अलग प्रकार के बिस्तर और धुलाई‑सुविधाएँ सम्मिलित थीं, तथा समय के साथ इनका विन्यास और निर्माण परिष्कृत हुआ; उन्नीसवीं शताब्दी के मध्य में अमेरिका तथा कनाडा में विशेष रूप से निर्मित शयनयान बाज़ार में आए और रेल कम्पनियों ने इन्हें अपने यात्री गाड़ियों से जोड़ा।https://rskr.irimee.in/ Welcome to RSKR Rolling Stock Knowledge Resource rskr.irimee.in 2025-12-29
पुलमैन कम्पनी ने शयनयानों को मानकीकृत कर दिया और कई प्रमुख मार्गों पर पूर्ण‑पुलमैन ट्रेनें चलने लगीं; इन डिब्बों का रंग सामान्यतः गहरा हरा रहा और प्रत्येक डिब्बे का अपना नाम होता था। बीसवीं शताब्दी के मध्य तक पुलमैन‑स्टैंडर्ड जैसे निर्माता शयनयान बनाते रहे, किन्तु पश्चात् में प्रतिस्पर्धा, क़ानूनी निर्णय तथा मार्ग व विमान परिवहन के विकास ने रेल‑यात्रा के इस स्वरूप पर प्रभाव डाला।https://www.encyclopedia.com/history/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/pullmans Pullmans Encyclopedia.com www.encyclopedia.com 2025-12-29Philip Berlin Historical Marker – Behind the Marker https://web.archive.org/web/20081216125522/http://www.explorepahistory.com/hmarker.php?markerId=670 December 16, 2008http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,736765,00.html St. Paul 'Pullmans' June 6, 1927 TIME Magazine 2008-05-28 https://web.archive.org/web/20081216124427/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,736765,00.html December 16, 2008 dead
देशानुसार शयनयान
एशिया
भारत
भारतीय रेल डिब्बा भण्डार
अंगूठाकार|भारत की एक रेलगाड़ी में एक शयनयान डिब्बा, ६ मार्च २००४।
भारतीय रेल में शयनयान सर्वाधिक प्रयुक्त श्रेणी है और एक रेलगाड़ी के ढाँचे में दस या उससे अधिक शयनयान डिब्बे हो सकते हैं। इन कोचों में चौड़ाई में तीन बर्थ और लम्बाई में दो बर्थ की व्यवस्था रहती है; प्रत्येक शयनयान कोच में सामान्यतः ७२ यात्रीगण की क्षमता होती है। इसके अतिरिक्त वातानुकूलित कोचों में भी शयन व्यवस्था होती है: पूर्ण एसी प्रथम श्रेणी में आठ केबिन और चार‑पाँच कूपे होते हैं, आधी एसी प्रथम श्रेणी में तीन केबिन तथा एक कूपे होते हैं; एसी द्वितीय श्रेणी में छह बे और दो‑स्तरीय बर्थ व्यवस्था रहती है तथा एसी तृतीय श्रेणी में आठ बे और तीन‑स्तरीय बर्थ होते हैं। भारत में कोच निर्माण और अभिकल्प का विकास स्वदेशी कारख़ानों जैसे सवारी डिब्बा कारख़ाना (इंटीग्रल कोच फ़ैक्ट्री) तथा अन्य इकाइयों के माध्यम से हुआ है, जिससे स्थानीय आवश्यकताओं के अनुरूप कोचों का निर्माण सम्भव हुआ है।Indian Railways coaching stock 2025-12-02 https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Indian_Railways_coaching_stock&oldid=1325316144 Wikipedia en 2025-12-29
center Inside_an_Indian_Railways_Train_-_Sleeper_Coach.jpg भारतीय रेलगाड़ी के शयनयान डिब्बे का आन्तरिक दृश्य, ७ अगस्त २०१९ भारतीय रेलगाड़ी के शयनयान डिब्बे का आन्तरिक दृश्य, ७ अगस्त २०१९ The window berth-3tier coach-Indian Railways-India458.JPG खिड़की के किनारे स्थित तीन‑टियर शयन‑बर्थ, १४ नवम्बर २०११ खिड़की के किनारे स्थित तीन‑टियर शयन‑बर्थ, १४ नवम्बर २०११
चीन
अंगूठाकार|चीन का द्वि‑स्तरीय पारम्परिक यात्री शयनयान, अप्रैल २००६
चीन रेलवे en China Railway zh 中国国家铁路集团 एक विस्तृत राष्ट्रीय शयनयान संजाल संचालित करती है, जिसमें सभी प्रान्तीय राजधानी और अनेक प्रमुख नगर सम्मिलित हैं। चीनी हार्ड स्लीपर डिब्बे अपेक्षाकृत सरल होते हैं और प्रत्येक डिब्बा में छह बंक‑बिस्तर होते हैं; विशेष अवसरों पर इन्हें बैठने के रूप में भी परिवर्तित किया जा सकता है। इसके अतिरिक्त चीनी सॉफ्ट स्लीपर डिब्बों में प्रति डिब्बा दो अथवा चार बिस्तर होते हैं।Lambert, Anthony J. (1983), Travel in the Twenties and Thirties
center CRH2E-2465@SHA (20170910185510).jpg CRH2E शयनयान उच्चगति रेल का बाह्य दृश्य चीन रेल CRH2 en China Railway CRH2#CRH2E zh CRH2E CRH2E शयनयान उच्चगति रेल का बाह्य दृश्य Interior of CRH2E-2465 (20170910223249).jpg CRH2E शयनयान उच्चगति रेल का आन्तरिक दृश्य चीन रेल CRH2 en China Railway CRH2#CRH2E zh CRH2E CRH2E शयनयान उच्चगति रेल का आन्तरिक दृश्य CRH2E-2463@BJX (20190624193548).jpg १६ डिब्बों वाली CRH2E शयनयान उच्चगति रेल बीजिंग पश्चिम रेलवे स्टेशन से प्रस्थान करती हुई १६ डिब्बों वाली चीन रेल CRH2 en China Railway CRH2#CRH2E zh CRH2E CRH2E शयनयान उच्चगति रेल बीजिंग पश्चिम रेलवे स्टेशन en Beijing West railway station zh 北京西站 से प्रस्थान करती हुई
अंगूठाकार|टोक्यो से सप्पोरो तक जे॰आर॰ ईस्ट en East Japan Railway Company ja 東日本旅客鉄道 कैसियोपिया (रेलगाड़ी) कैसियोपिया en Cassiopeia (train) ja カシオペア (列車) शयनयान सेवा, १८० अंश दृश्य सहित
जापान
जापान में पूर्वकाल में अनेक शयनयान रेलगाड़ियाँ संचालित होती थीं, किन्तु वायुयात्रा, रात्रिकालीन बस सेवाओं तथा उच्चगति रेल के विकास के कारण अधिकांश मार्गों को समाप्त कर दिया गया। मई २०१६ तक जापान में नियमित सेवा की शयनयान रेलगाड़ियाँ निम्नलिखित थीं—
सनराइज़ इज़ुमो en Sunrise Izumo ja 出雲 (列車) : टोक्यो – इज़ुमोशी स्टेशन इज़ुमोशी en Izumoshi Station ja 出雲市駅
सनराइज़ सेतो en Sunrise Seto ja 瀬戸 (列車) : टोक्यो – ताकामात्सु स्टेशन (कागावा) ताकामात्सु en Takamatsu Station (Kagawa) ja 高松駅 (香川県)
इण्डोनेशिया
इंडोनेशियाई राज्य रेल en Kereta Api Indonesia id Kereta Api Indonesia ने १९६७ से १९९५ तक ‘बिमा (रेलगाड़ी) बिमा en Bima (train) id Kereta api Bima’ नामक रेलगाड़ी पर शयनयान डिब्बों का संचालन किया; १९९५ में अन्तिम बर्थ‑डिब्बे को सेवा से हटा दिया गया। इसके उत्तराधिकारी पी॰टी॰ केरेता आपी इंडोनेशिया ने ११ जून २०१८ को पुनः शयनयान सेवा आरम्भ की।https://www.cnbcindonesia.com/news/20180413175825-4-10958/kereta-first-class-hadir-di-ri-harga-tiket-rp-900000 Kereta First Class Hadir di RI, Harga Tiket Rp 900.000 Exist Exist In CNBC Indonesia id 2025-12-29 प्रथम मार्ग जकार्ता (गाम्बिर) से सुराबया तक था। विलासी शयनयान सेवा का संचालन के॰ए॰आई॰ विसाता नामक सहायक कम्पनी द्वारा किया जाता है।https://ghostarchive.org/iarchive/instagram/kai121_/1798983062202599407_1798980752508259123 KAI121 (@kai121_) on Instagram Ghostarchive ghostarchive.org 2025-12-29
सन्दर्भ
श्रेणी:रेल परिवहन साँचे
श्रेणी:रेल यात्री डिब्बे
श्रेणी:भारतीय रेलवे
श्रेणी:भारतीय रेल
श्रेणी:भारतीय रेल की गाड़ियां
श्रेणी:रेल परिवहन
श्रेणी:रेल
श्रेणी:रेलवे प्रौद्योगिकी