Skip to main content

  | मौसम…

411 समाचार
Public archive edition · Attributed source reporting with original dates · AI drafts are excluded

411 REFERENCE · Wikipedia

तेलुगु भाषा

Reference material by Wikipedia contributors. This retains its source identity and is not 411 news reporting.

Telugu.svg ट्रिलिंग केशेट्रास के स्थान तेलुगु भारत ७-७.५ करोड़ *द्रविड़ दक्षिण-मध्य तेलुगू भारत के आंध्र प्रदेश , तेलंगाना राज्यों में। te tel te तेलुगु भाषा (तेलुगु:తెలుగు భాష) भारत के आंध्र प्रदेश और तेलंगाना राज्यों की मुख्यभाषा और राजभाषा है। ये द्रविड़ भाषा-परिवार के अन्तर्गत आती है। विश्वभर में सबसे ज़्यादा वक्ताओं वाली द्रविड़ भाषा का दर्जा तेलुगु को मिलता है और यह भारत की उन चुनिंदा भाषाओं में शामिल है जिन्हें एक से ज़्यादा राज्यों में राजभाषा का दर्जा प्राप्त है। तेलुगु कर्नाटक, तमिलनाडु, ओडिशा, महाराष्ट्र, छत्तीसगढ़, पश्चिम बंगाल, गुजरात और केरल राज्यों एवं पुदुच्चेरी और अण्डमान और निकोबार द्वीपसमूह संघ राज्यक्षेत्रों (केंद्र शासित प्रदेश) में भाषाई अल्पसंख्यक है। तेलुगु भारत की उन ६ भाषाओं में से एक है जिन्हें शास्त्रीय भाषा के दर्जे से नामित और सम्मानित किया गया है।http://timesofindia.indiatimes.com/Hyderabad/Telugu_gets_classical_status/articleshow/3660521.cms Telugu gets classical status-Hyderabad-Cities-The Times of India 2008-11-04 web.archive.org 2022-07-10 4 नवंबर 2008 https://web.archive.org/web/20081104015938/http://timesofindia.indiatimes.com/Hyderabad/Telugu_gets_classical_status/articleshow/3660521.cms bot: unknownhttp://pib.nic.in/release/release.asp?relid=44340 PIB Press Release 2008-12-16 web.archive.org 2022-07-10 16 दिसंबर 2008 https://web.archive.org/web/20081216124306/http://pib.nic.in/release/release.asp?relid=44340 bot: unknown 2011 की जनगणना के अनुसार, भारत के 8.1 लाख वक्ताओं के साथ, तेलुगु भारत की चौथी सबसे अधिक बोली जाने वाली भाषाhttps://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf Wayback Machine web.archive.org 2022-07-10 1 फ़रवरी 2022 https://web.archive.org/web/20220201042328/https://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf bot: unknown और एथनोलौग की विश्व में सर्वाधिक बोली जाने वाली भाषाओं की सूचीhttps://www.visualcapitalist.com/a-world-of-languages/ All World Languages in One Visualization Ghosh Iman 2021-09-12 Visual Capitalist en-US 2022-07-10 के अनुसार तेलुगु पंद्रहवें स्थान पर है। तेलुगु भारतीय गणतंत्र की २२ अनुसूचित भाषाओं में से एक है।https://rajbhasha.gov.in/hi/languages_included_in_the_eighth_schedule भारतीय संविधान की आठवीं अनुसूची में शामिल भाषाएं राजभाषा विभाग गृह मंत्रालय भारत सरकार rajbhasha.gov.in 2022-07-10 यह संयुक्त राज्य अमेरिका में सबसे तेजी से बढ़ने वाली भाषा भी है, जहां एक बड़ा तेलुगू भाषी समुदाय है।https://www.milestoneloc.com/what-are-the-fastest-growing-languages/ What are the Fastest Growing Languages? - Milestone Localization 2021-11-17 en-US 2022-07-10 तेलुगु भाषा में लगभग 10,000 पूर्व-औपनिवेशिक शिलालेख मौजूद हैं।Morrison Kathleen D. Lycett Mark T. 1997-09 Inscriptions as artifacts: Precolonial south india and the analysis of texts http://link.springer.com/10.1007/BF02428062 Journal of Archaeological Method and Theory en 4 3-4 215–237 10.1007/BF02428062 1072-5369 तेलुगु शब्द की व्युत्पत्ति right|thumb|250px|तेलुगु भाषा-भाषी का क्षेत्र आंध्र शब्द का प्रयोग ऋग्वेदीय ऐतरेय ब्राह्मण में मिलता है। तेलुगु शब्द का मूलरूप संस्कृत में "त्रिलिंग" है। इसका तात्पर्य आंध्र प्रदेश के श्रीशैल के मल्लिकार्जुन लिंग, कालेश्वर और द्राक्षाराम के शिवलिंग से है। इन तीनों सीमाओं से घिरा देश त्रिलिंगदेश और यहाँ की भाषा त्रिलिंग (तेलुगु) कहलाई। https://swarajyamag.com/culture/trilinga-desa-the-telugu-states-tryst-with-the-divine Trilinga Desa: The Telugu States’ Tryst With The Divine 5 मार्च 2020 https://web.archive.org/web/20190413091615/https://swarajyamag.com/culture/trilinga-desa-the-telugu-states-tryst-with-the-divine 13 अप्रैल 2019 dead इस शब्द का प्रयोग तेलुगु के आदि-कवि "नन्नय भट्ट" के महाभारत में मिलता है। यह शब्द त्रिनग शब्द से भी उत्पन्न हुआ माना जाता है। इसका आशय तीन बड़े बड़े पर्वतों की मध्य सीमा में व्याप्त इस प्रदेश से है। आंध्र जनता उत्तर दिशा से दक्षिण की ओर जब हटाई गई तो दक्षिणवासी होने के कारण इस प्रदेश और भाषा को "तेनुगु" नाम दिया गया। (तमिल भाषा में दक्षिण का नाम तेन है)। तेनुगु नाम होने का एक और कारण भी है। तेनुगु में तेने (तेने उ शहद, अगु उ जाहो) शब्द का अर्थ है शहद। यह भाषा मधुमधुर होने के कारण तेनुगु नाम से प्रसिद्ध है। यह प्रदेश "वेगिनाम" से भी ज्ञात है। "वेगि" का अर्थ है कृष्णा गोदावरी नदियों का मध्यदेश जो एक बार जल गया था। यह नाम भाषा के लिये व्यवहृत नहीं है। आंध्र एक जाति का नाम है। ऋग्वेद की कथा के अनुसार ऋषि विश्वामित्र के शाप से उनके 50 पुत्र आंध्र, पुलिंद और शबर हो गए। भाषा अधिकांश संस्कृत शब्दों से संकलित भाषा "आंध्र" भाषा के नाम से व्यवहृत होती है। तेलुगुदेशीय शब्दों का प्राचुर्य जिस भाषा में है वह तेलुगु भाषा के नाम से प्रख्यात है। तेलुगु भाषा के विकास के संबंध में विद्वानों के दो मत हैं। डा चिलुकूरि नारायण राव के मतानुसार तेलुगु भाषा द्राविड़ परिवार की नहीं है किंतु प्राकृतजन्य है और उसका संबंध विशेषत: पैशाची भाषा से है। इसके विपरीत बिशप कार्डवेल और कोराड रामकृष्णय्य आदि विद्वानों के मत से तेलुगु भाषा का संबंध द्राविड़ परिवार से ही है। जो हो, इस का विकास दोनों प्रकार की भाषाओं के सम्मेलन से हुआ है। आजकल उपर्युक्त तीन नामों से प्रचलित इस भाषा में लगभग 75 प्रतिशत संस्कृत शब्दों का सम्मिश्रण है। इसकी मधुरता का मूल कारण संस्कृत तथा तेलुगु का (मणिकांचन) संयोग ही है। पश्चिम के विद्वानों ने भी तेलुगु को "पूर्व की इतालीय भाषा" कहकर इसके माधुर्य की सराहना की है। लता तेलुगु लिपि प्राय: सभी ध्वनियों के लिये लिपिचिह्न इस भाषा में पाए जाते हैं। इसकी विशेषता यह है कि ह्रस्व ए, ओ, दंत्य च, ज़ एवं शकट रेफ नाम से एक अधिक "र" के अतिरिक्त अर्धबिंदु और "ळ" भी इस भाषा में है। इस तरह संस्कृत वर्णमाला की अपेक्षा तेलुगु वर्णमाला में छह अक्षर अधिक पाए जाते हैं। प्राय: संस्कृत के मंगल, ताल और कला आदि शब्दों के "ल" वर्ण तेलुगु में "ळ" से उच्चरित होते हैं। अर्धानुस्वार का अस्तित्व उच्चारण में नहीं है लेकिन भाषा का क्रमविकस जानने के लिय इसके लिखने की अवश्यकता है। कुछ शब्द एक ही प्रकार से उच्चरित होते हुए भी अर्धानुस्वार के समावेश से भिन्न-भिन्न अर्थ देते है। उदाहरणत: "एडु" का अर्थ सात संख्या है। उसी को अर्धानुसार से 'एँडु' शब्द लिखा जाए तो इसका ध्यानअर्थ वर्ष अर्थात् संवत्सर होता है। तेलुगु स्वरांत याने "अजंत" भाषा है जबकि हिंदी "व्यंजनांत" या "हलंत भाषा"। स्वरांत भाषा होने के कारण तेलुगु संगीत के लिये अत्यंत उपयुक्त मानी गई है। अत: कर्नाटक संगीत में 90 प्रतिशत शब्द तेलुगु के पाए जाते हैं। तेलुगु लिपि मोतियों की माला के समान सुंदर प्रतीत होती है। अक्षर गोल होते हैं। तेलुगु और कन्नड लिपियों में बड़ा ही सादृश्य है। ईसा के आरंभकाल की "ब्राह्मी लिपि" ही आंध्र-कर्नाटक लिपि में परिवर्तित हुई। इस लिपि का प्रचार "सालंकायन" राजाओं के समय सुदूर देशों में भी हुआ। तमिलों ने सातवीं शताब्दी में अपनी अलग लिपि बना ली। तेलुगु साहित्य तेलुगु साहित्य का विभाजन (1) पुराणकाल, (2) काव्यकाल, (3) ह्रासकाल और (4) आधुनिककाल के आधार पर किया जाता है। विस्तृत जानकारी के लिये तेलुगू साहित्य देखें। अधिक प्रयोग होने वाले तेलुगु शब्द अर्थ शब्द/वाक्यांश उच्चारण IPAतेलुगुతెలుగుतेलुगु/t̪elugu/नमस्कारనమస్కారముनमस्कारमु/nəməskaːrəmu/नमस्ते (विदा)శెలవుसेलवु/seləvu/कृपया దయ చేసిदया चेसी/dəjə ʧeːsi/धन्यवादధన్యవాదములుधन्यवादमुलु/d̪ʱənjəvaːd̪əmulu/मैं ; मुझेనేనుनेनु/neːnu/यहఇదిइदि/id̪i/वहఅదిअदि/əd̪i/हाँ అవునుअवुनु/avunu/सही हैనిజమేनिजमे/nizəːme/नहीं ; यह नहींకాదుकादु/kad̪u/अंग्रेजीఆంగ్లముआंग्लमु/aːŋləmu/ प्रश्नवाचक शब्द अर्थ शब्द/वाक्यांश उच्चारण IPAक्याఏంటిEnti/eːnʈi/कैसेఎలాEla/elaː/कहाँఎక్కడEkkada/ekəɖə/कबఎప్పుడుepuduv/epudu/कौनఎవరుEvaru/evəru/कौन साఏదిEdhi/eːd̪i/कितनाఎంతEntha/eŋt̪ə/कितनेఎన్నిEnni/enni/ नकारात्मक शब्द नहीं चाहिए, Do not want: वद्दु Vaddu (వద్దు) नहीं है, do not have: लेदु Ledu (లేదు) नहीं, वो नहीं, no, not that: कादु Kaadu /kaːdu/ (కాదు) नहीं आता, Do not know to do something: रादु Raadu /raːdu/ (రాదు) बुरा, Not good: बालेदु Baaledu (బాలేదు) पता नहीं, No idea: तेलियदु Teliyadu (తెలియదు) समझ नहीं आया, I do not understand. : नाकु अर्थम् कालेदु Naaku artham kaledu (నాకు అర్ధం కాలేదు) विविध अंट (अव्य) - ऐसा कहते हैं अंडि (अव्य) - जी अंडी (संज्ञा) - जी अंत (विशे) - के उतना अक्का (विशे) - दीदी अट्टु (अव्य) - वैसा अट्टुगा (अव्य) - वैसा अट्टुगाने (अव्य) - वैसा ही अट्टू (अव्य) - वैसा ही अट्लु (अव्य) - वैसा अट्लू (अव्य) - वैसा ही अनि (अव्य) - ऐसा अन्ना (विशे) - भाई अप्पुडल्ला (अव्य) - तब तब अम्मा (विशे) - अम्मा{स्त्री} अयि (अव्य) - हो कर अयिते (अव्य) - होना पर अयिना (अव्य) - [हुआ] तो भी अय्या (विशे) - अय्या {पु.} अर (संज्ञा) - 1.आधा/अपूर्ण अर्रा (विशे) - रे अल्ला (अव्य) - तो अल्ले (अव्य) - 1.जैसे/की तरह/के समान अव्वा (विशे) - दादी मा अस्त (विशे) - अस्त अस्थ (विशे) - अस्थ आ (अव्य) - क्या आत्मक (विशे) - आत्मक आर (अव्य) - [के] भर आरा (अव्य) - [के] भर आस्पद (विशे) - आस्पद इंत (संज्ञा) - ना इंपु (संज्ञा) - ना ई (अव्य) - भी ऊ (अव्य) - भी सामान्य वार्तालाप १ भाषा ( భాష ) मेरा नाम : "ना पेरु" ( నా పేరు ) बाथरूम कहाँ है? : बाथरूम एक्कडा उन्धि? ( బాత్‌రూమ్ ఎక్కడ ఉంది? ) आप कैसे हैं? : एला वुन्नारु? ( ఎలా ఉన్నారు? ) हम कहाँ जा रहे हैं? : ekkadiki veluthunam ? (ఎక్కడికి వెళ్తున్నాము?) What, where, why, when, who, how. : Enti, ekkada, endhuku, eppudu, evaru, elaa (ఏంటి, ఎక్కడ, ఎందుకు, ఎప్పుడు, ఎవరు, ఎలా) Had your meal? : "BhOjanam ayyindha?" (భోజనం అయ్యిందా?) What are you doing? : "Emi chEsthunnaaru?" (ఏమి చేస్తున్నారు?) It is there. : "undhi" (ఉంది) It is not present. : "lEdhu" (లేదు) I Like --- : "Naaku --- ishtam" ( నాకు ఇష్టం ) I want --- : "Naaku --- kaavaali" ( నాకు కావాలి ) I will go—I will come : "veltaanu--vastaanu" (వెళ్తాను -- వస్తాను) Year -- "Samvatsaram" (సంవత్సరం) Month -- "Maasam" (మాసం) Date -- "Thedhi" (తేది) New -- "Noothana" (నూతన) This is very good. -- "Idi chaalaa baagundhi" (ఇది చాలా బాగుంది) Where do you stay -- "Meeru ekkada untunnaaru" (మీరు ఎక్కడ ఉంటున్నారు?) I am watching a movie -- "Nenu cinema choosthunnanu" (నేను సినిమా చూస్తున్నాను) सामान्य वार्तालाप २ A : नमस्कार, आप कैसे हैं? "नमस्कारम, एला उन्नारु" B : मैं अच्छा हूँ, आप कैसे हैं? "नेनु बागुन्नानु, मीरु एला उन्नारु" A : खाना खाया? "लन्च तिन्नारा या भोजनम चेसियरा या भोजनम अय्यिन्धा" B : मैं खाना खाने रेस्तरां जा रहा हूँ। "भोजनम तिनाडानिकी रेस्टॉरेन्ट कि वेलुतुन्ना" सामान्य वार्तालाप ३ Verb form I/ Nenu We/ Memu (when you exclude the listener in we) We/ Manamu (when you include the listener in we) You/ Meeru (respectful reference) You/ Nuvvu (when you refer to peers/younger) He/ Aayana She/ Aavida It / Adi They/ VaalluDo chesth-aa-nu చేస్తానుchesth-aa-mu చేస్తూ ఉన్నానుchesth-aa-mu చేస్తాముchesth-aa-ru చేస్తారుchesth-aa-vu చేస్తావు chesth-aa-ru చేస్తారుchesth-aa-ru చేస్తారుchesth-undi చేస్తుందిchesth-aa-ru చేస్తారుDoing chesth-oo-unna-nu చేస్తున్నానుchesth-oo-uuna-mu చేస్తున్నాముchesth-oo-unna-mu చేస్తున్నాముchesth-oo-unna-ru చేస్తున్నారుchesth-oo-unna-vu చేస్తున్నావుchesth-oo-unna-ru చేస్తున్నారుchesth-oo-unna-ru చేస్తూ ఉన్నారుchesth-oo-un-di చేస్తూ ఉందిchesth-oo-unna-ru చేస్తూ ఉన్నారుHave done ches-ese-nu చేసేసానుches-ese-mu చేసేసాముches-ese-mu చేసేసాముches-ese-ru చేసేసారుches-ese-vu చేసేసావుches-ese-ru చేసేసారుches-ese-ruches-ese-sindiches-ese-ruHave been doing(in Telugu all the forms are same as 'doing' but with time reference) chesth-oo-unna-nuchesth-oo-uuna-muchesth-oo-unna-muchesth-oo-unna-ruchesth-oo-unna-vuchesth-oo-unna-ruchesth-oo-unna-ruchesth-oo-un-dichesth-oo-unna-ru सन्दर्भ इन्हें भी देखें तेलुगु लिपि त्रिलिंग क्षेत्र बाहरी कड़ियाँ हिन्दी तेलुगू कोश तेलुगु हिन्दी कोश (इसमें तेलुगु शब्द भी देवनागरी लिपि में दिए गये हैं) तेलुगु-हिन्दी शब्दकोश तेलुगु भाषा में वार्ता व्यावहारिक लघु कोशजून 2020 InternetArchiveBot autocollapse श्रेणी:आन्ध्र प्रदेश श्रेणी:विश्व की प्रमुख भाषाएं श्रेणी:द्रविड़ भाषाएँ श्रेणी:भारत की भाषाएँ श्रेणी:आन्ध्र प्रदेश की भाषाएँ श्रेणी:आंध्र प्रदेश की संस्कृति श्रेणी:भारत में शास्त्रीय भाषाएँ