411 REFERENCE · Wikipedia
नेपालभाषा
Reference material by Wikipedia contributors. This retains its source identity and is not 411 news reporting.
नेपालभाषा, नेपाली (बहुविकल्पली भाषा से अलग है। इसी तरह खस भाषा भी नेपाल भाषा से भिन्न है। इनमें भ्रमित न हों।
नेपाल भाषा ('नेवा' अथवा 'नेपाल भाय्') नेपाल की एक प्रमुख भाषा है। यह भाषा १४वीं शताब्दी से लेकर १८वीं शताब्दी के अन्त तक नेपाल की प्रशासनिक भाषा थी। आजकल नेपाल की जो राजभाषा है वह नेपाली है, न कि नेपालभाषा।
नेपालभाषा, चीनी-तिब्बती भाषा-परिवार के अन्तर्गत तिब्बती-बर्मेली समूह में संयोजित है। यह रंजना लिपि, प्रचलित लिपि और देवनागरी लिपि में भी लिखी जाने वाली एक मात्र चीनी-तिब्बती भाषा है। यह भाषा दक्षिण एशिया की सबसे प्राचीन इतिहास वाली तिब्बती-बर्मेली भाषा है और तिब्बती बर्मेली भाषा में चौथी सबसे प्राचीन काल से उपयोग में लाई जाने वाली भाषा।
चीनी-तिब्बती भाषा-परिवार चीनी-तिब्बती भाषा-परिवार 𑐣𑐾𑐥𑐵𑐮 𑐨𑐵𑐲𑐵, नेपाल भाषा new 𑐣𑐾𑐰𑐵𑑅 𑐨𑐵𑐫𑑂, नेवाः भाय् नेपाल भाषा newaː bʱæː ८,६१,००० नेवारी, रंजना, भुजिमोल, देवनागरी NepalBhasa word in Ranjana&Prachalit script2.gifनेपाल भाषा नेपाल, भारत, भूटान १० से १३ लाख * चीनी-तिब्बती
तिब्बती-बर्मेली नेपाल भाषा new new new new
thumb|350px|नेपाल भाषा के लिपि
वर्गीकरण
यह भाषा चीनी-तिब्बती भाषा परिवार के अन्तर्गत तिब्बती-बर्मेली समूह में संयोजित है।
लिपि
नेपाल भाषा बहुत सी लिपियों में लिखी जाती है। इनमें प्रमुख लिपियां हैं - रञ्जना, प्रचलित लिपि, ब्राह्मी, भूजिँगोल, देवनागरी आदि। ये सभी लिपियाँ बाएं से दाएं तरफ लिखी जाती है। इन सभी लिपियों में स्वरमाला और व्यंजनमाला नामक दो प्रकार के अक्षर होते हैं।
विकास क्रम
right|thumb|300px| नेपाल भाषा में लिखी हुई पांडुलिपि, 18वीं शताब्दी
नेपाल भाषा नेपाल मण्डल (काठमांडू उपत्यका) की मूल भाषा है। इस भाषा का उत्पत्ति-स्थान काठमांडू ही है। काठमांडू में किरांत शासन के समय में इस भाषा पर किरांती भाषा का प्रभाव पड़ा। तिब्बत के साथ शताब्दियों के व्यापारिक सम्बन्धों के कारण इस भाषा में तिब्बती भाषा का भी उल्लेख्य प्रभाव दिखता है। लिच्छवी काल और मल्ल काल में संस्कृत तथा शाहकाल में खस भाषा का प्रभाव भी इस भाषा में दिखने लगा।
तिब्बती-बर्मेली भाषा परिवार की भाषा होने के बावजूद वर्षो तक भारोपेली भाषा के सम्बन्ध ने नेपाल भाषा का स्वरूप विशेष रूप से नामपद थोडा भारोपेली जैसा बना दिया है।
नेपाली मिडिया में निजी क्षेत्र की भागीदारी के बाद इस भाषा के विकास को गति मिली है।
साहित्य
नेपाल भाषा साहित्य के आरम्भ का कोई ऐतिहासिक प्रमाण नहीं है। इसका विकास और विस्तार लिच्छवी तथा मल्ल काल में होने के तथ्य की उस समय में रचित विभिन्न नाटक, गीत, काव्य तथा तत्कालीन शिलालेख पुष्टि करते हैं।
नेपाल भाषा के महाकवि सिद्धिदास महाजु हैं।
साहित्यकार
जयन्त वर्मा
लुन्तभद्र बज्राचार्य
जय प्रकाश मल्ल
सिद्धिदास महाजु
सिद्धिचरण श्रेष्ठ
शुक्रराज जोशी शास्त्री
चित्तधर "हृदय"
धूस्वां सायमी
बासु पासा
कुछ शव्द तथा वाक्य
नेपाल भाषा हिन्दीज्वजलपानमस्ते छिगु नां छु ख?आप का नाम क्या है?जिगु नां _____ खमेरा नाम ______ हैन्हुगु दं या भिन्तुना !शुभ नूतन वर्ष!
यमा मांअबु पिता अजी दादी, नानी, मातामहीअजा दादा, नाना, पितामहीपासा मित्रगुठी संस्था छें घर, गृह मनु पुरूष, मानववास औषधीबुखंसमाचारप्याखंनृत्यदबली रंगमंचलायकूराजभवनज्यास: कार्यलय पस:/ पसलदूकान, आपण
चूकआंगनन्हेपूमस्तिष्क नूगहृदयल / ना जल, पानी
नेपालभाषा और नेपाली में अन्तर
यहाँ कुछ सरल उदाहरणों द्वारा नेपालभाषा, नेपालभाषाका एक दोलखा नामक भाषिका तथा नेपाली भाषाओं का अन्तर दर्शाने का प्रयत्न किया गया है।
नेपाल भाषादोलखा नेपाल भाषा नेपाली ज्वजलपास्याउदाइनमस्ते छिगु नां छु खः?छन नाम हाति खेङ?तपाईंँको नाम के हो?जिगु नां … खः।जन नाम...खेङ।मेरो नाम … हो।न्हूगु / न्हू दँया भिन्तुना!न्हुगु दय भिंगु टोनगीनयाँ वर्षको शुभकामना! छिगु हालखबर छु दु ले?हाति दमु छन हालखबर?तपाईको हालखबर के छ?जिगु फुकं बालाजन दोखुनु बाँलकुतु दमुमेरो सबै राम्रो छम्ह फुला?फले मफले हाती दमुलेसञ्चय हुनुहुन्छ?जा नया दियेधुनला?जा नै धोनरा?खाना खानुभयोजा नयेधुनजा नै धोन्गीखाना खाइसकेँलसंहनाबधाईबधाई सुभाय्सुभायधन्यबाद
आधारभूत शब्द
नेपाल भाषा दोलखा नेपाल भाषा नेपाली गुथि कुथिसंस्था छेँ छेँघरमनू मानुसमान्छेवासः वासऔषधीबुखँबुखनसमाचारबुँख्याःचाबुँख्यालखेतमा चरा तर्साउन राखिएको मान्छेजस्तो नमुनाख्वाःपाःख्वापालमुकुन्डोप्याखंप्याखननृत्यसंकिपासङ्किपातचलचित्र दबू डोबरस्टेज / दवलीलाय्कूदरबारदरबार / राजकूलज्यास: ज्येकुथिकार्यालयपस:/ पसलपसलपसलचुकचोकचोक न्ह्यपुनिपुदिमागनुगःनुगरमुटु मतिना मायामायाखःखेङहोमखुमखेहोइनजिउ / ज्यूजिरहुन्छमजिउ / मज्यूमजिउहुन्न
सम्बोधन
नेपाल भाषादोलखा नेपाल भाषा नेपाली जिजिमजिगुजनमेरोछिःछितपाईंँछछितिमी / तँछंगुछनतिम्रोझीछिजीहामीभाजुभाजुश्रीमान्मयजुमयजुश्रीमातीवयकः ---वहाँथनइकुयहाँवआमुउ /उनीथोइउयोहुँ ---त्योअन / आकनआमुत्यहाँ
प्रश्नवाचक शब्द
नेपाल भाषादोलखा नेपाल भाषा नेपाली छुहातीकेछाय्हात्तकिनगथेयानागिथीकसरीगनगिवीकहाँगुगुगुकुनगुलिगुलीकतिगुब्लेगुल्पकहिलेसुगुनकोसुनंगुनानकसलेसुनापंगुनेनापकोसंगसुयागुगुनेकसकोगननंगिवीलान्कहाँबाटग्व/गोग्वाखोई
क्रियापद
नेपाल भाषादोलखा नेपाल भाषा नेपाली कयेगुकईहान्नु कनेगुकोँईभन्नु/सुनाउनुकायेगु काईलिनुक्वःगुकोईडढनुख्वयेगुखोईरुनुखनेगुखोँईदेख्नुगयेगुगईचढ्नुग्वयेगूगोई(ताल्चा)लगाउनुन्यायेगुङाईटोक्नु चायेगुचाईपखाल्नुच्वयेगुचोईलेख्नुच्वनेगुचोँईबस्नुछायेगुछाईचढाउनु छ्वयेगुछोईपठाउनुज्वनेगुजोँईसमात्नुतायेगुटाईकाट्नु त्वइगुतोईउदाउनूत्वयेगुटोईउतार्नुत्वनेगुतोँईपिउनुथायेगुठाईबुन्नुथनेगुठोँईउठाउनुदयेगुडईलड्नुदायेगुडाईकुट्नुनयेगुनईखानु नायेगुनाईमुछ्नुपायेगुपाईसुकाउनुपनेगुपोँईछेक्नुफायेगुफाईमुछ्नुफोनेगुफोँईमाग्नुबायेगुबाईछुट्टिनुब्वइगुबोईउड्नुब्वनेगुबोँईपढ्नुमनेगुमोईउसिनुलनेगुलोँईजोख्नुलायेगुलाईओछ्याउनुस्वयेगुसोईहेर्नुसनेगुसोँईहल्लिनुहयेगुहाईल्याउनु
खाद्यपदार्थ
नेवारी भाषा दोलखा नेवारी नेपाली जाकिजाकिचामलवायाधानछ्वछोगहुँकःनि / लाजा / लाब्जाकाँकरमकैमुस्याम्वारभटमासमाय्मासमासजा जाभातछुचुं / छुचुङसोतुपीठोमरि / मारि / मधिमारिरोटीबजि / बैबजिचिउराधौधरीदहील: / नाःलोखुपानीलाथोंसीमासुम्येय् ला मेसय थोंसीराँगाको मासुखाया ला खाय थोंसीकुखुराको मासुदुकुचा / दुगु या लादोगय थोंसीबोकाको मासुफाँया ला फाय थोंसीबंगुरको मासुसुकू लागान्केय थोंसीसुकुटीलाभा / लाबा / लबालँवालसुनहलूहल्लीहलेदोजीजिरजिराचिचिनुनबेचिबिर्चिविरेनुनमल्ताख्वार्सानीखुर्सानीमलय्मरिचमरीचअय्लाःऐराकरक्सीथ्वँथोँजाँड बजां / बझांबझानहुक्का तम्माखु
सम्बन्ध
नेपाल भाषादोलखा नेपाल भाषा नेपाली मां / अमा / मामाँआमा अबु / बा / अब्वाबाबुवा अजि / बज्यय् बजैहजुरआमा अजा / बाज्याबाजेहजुरबुवा पासा साँङतसाथी दाजुदाजुदाइकिजाकिजभाइतता / अता तातादिदीकेहेँकेहेँबहिनीकलाः / मिसा / तिरिमयेजुकलात/मिसाश्रीमतीभाःतकैमु/वान्साश्रीमान्पाजु पाजु/निनिपाजुमामा (आमापट्टीको दाजुभाइ) फूपाजु (बुवापट्टीको दिदीबहिनीको श्रीमान्)मलेजु / मल्जुमल्लीमाइजुनिनिनिनिफूपुत:माडोमा/धोमठूली आमा चमा / चाँचिच्माकान्छी आमात:बाडोबाठूलो बुबाककाचबासानो बुबाकाय्कयछोराम्ह्याय्मिचछोरीकाय्चाबिनभतिजाम्ह्याय्चाबिनीभतिजीभिन्चाबिन/बिनीभान्जा / भान्जीछय्छयनाती / नातीनिभौईरीबुहारीसस:मा / सस्मांनिन्मासासु आमासस:बा / सस्बाकुबासासु बुवा / ससुरासस:ससलससुरालीजिलाजंजारी/जाडी ज्वाइँ
शरीर
नेपाल भाषादोलखा नेपाल भाषा नेपाली म्हम्हसशरीर छ्यंछेयटाउकोसँ /साँसाँकपालन्ह्यपुनिपुदिमागकपः /कपाःमस्तीनिधारमिखामिखाआँखाख्वाः / ख्वःख्वालअनुहारन्यताःनकुगालान्हाय्नासनाकम्हुतुमुथुमुखवावादाँतम्येँमेजीवोमन्चामनिचिउँदोल्हाःलाहाहातपातिं / पतिंचुलाऔँलापस / पासःपसअन्जुलीब्वःल / बोहोलबाहाकुमप्वाःप्याटापेटतुतिटुटीखुट्टालुसिकुचिरीनङजँ / जाँजोँढाँडखम्पाखलीतिघ्रा
रङ
नेपाल भाषा दोलखा नेपाल भाषा प्याङ्गा नेपाल भाषा नेपाली तुयुगू / तुयूत्वायउतोयसेतोहाकुगु / हाकुहाकउहाककालोह्याँगूहेङउह्यानरातोवाउँओङउवानःहरियोवँचुओंचउवचनीलोम्हासुम्वासउम्हासःपहेँलोसियुगु / सियुसियउसियखैरो
संख्या
नेपाल भाषा दोलखा नेपाल भाषा प्याङ्गा नेपाल भाषा नेपाली छिथिछिएकनसिनिसीनिदुईस्वँसोंस्वतिनपिपिप्यचारन्या/ङाङानेपाँचखुखुखुछन्हसनस्न्हइसातच्याच्याच्याआठगुगुगुनौझि/सान्हझीझि/हिदससच्छिसर्छिसच्छिसय
बाहरी कड़ियाँ
https://web.archive.org/web/20040924111745/http://www.jwajalapa.com/
https://web.archive.org/web/20170913202247/http://layalama.com/
Editable Online Nepal Bhasa dictionary
नेवार-नेपाली-अङ्ग्रेजी शब्दकोश
श्रेणी:विश्व की भाषाएँ
श्रेणी:नेपालभाषा
श्रेणी:तिब्बती-बर्मी भाषाएँ
श्रेणी:नेपाल की भाषाएँ
श्रेणी:नेपाल