Skip to main content

  | मौसम…

411 समाचार
Public archive edition · Attributed source reporting with original dates · AI drafts are excluded

411 REFERENCE · Wikipedia

पीलीभीत बाघ अभयारण्य

Reference material by Wikipedia contributors. This retains its source identity and is not 411 news reporting.

पीलीभीत बाघ अभयारण्य IV 1861 (प्राशासनिक अधिग्रहण)https://mee-tr.wii.gov.in/Home/Geospatial/pilibhit-tiger-reserve#process Pilibhit Tiger Reserve: History - Governmental Controlअगस्त 2026 InternetArchiveBot 1879 (आरक्षित वन के रूप में) 28 Feb 2014 (वन्यजीव अभयारण्य के रूप में) 9 Jun 2014 (बाघ अभयारण्य के रूप में)Chanchani, P. 2015 Pilibhit tiger reserve: conservation opportunities and challenges https://www.epw.in/journal/2015/20/reports-states-web-exclusives/pilibhit-tiger-reserve.html Economic and Political Weekly 50 20 19 https://web.archive.org/web/20230818135804/https://www.epw.in/journal/2015/20/reports-states-web-exclusives/pilibhit-tiger-reserve.html 18 August 2023 18 August 2023 A Bengal tiger (Panthera tigris tigris) observed at Pilibhit tiger reserve.jpg पीलीभीत अभयारण्य में एक अनामित बाघ 280 India Uttar Pradesh#India 28 43 7.7196 N 80 4 19.0848 E region:IN-UP dms inline 90 km mi us 15 km mi us 730.24 km2 acrehttps://ntca.gov.in/assets/uploads/notification/tigerreserve/Pilibhit.pdf Pilibhit Tiger Reserve: Notification - Reserves' Core and Buffer Area पीलीभीत (97.6%) शाहजहांपुर (2.4%) उत्तर प्रदेश, भारत पीलीभीत 39.72 km mi us, पीलीभीत शहर से आरक्षित क्षेत्र की दूरी पीलीभीत रिजर्व क्षेत्र का सबसे मध्य भाग पीलीभीत रेलवे स्टेशन से 39.72 km mi us की दूरी पर है। हालाँकि, रिजर्व क्षेत्र के सबसे पश्चिमी भाग के माला वन्यक्षेत्र की बनकटी चौकी, पीलीभीत रेलवे स्टेशन से केवल 5 km mi us की दूरी पर है। बरेली 89.58 km mi us pilibhittigerreserve.in राष्ट्रीय बाघ संरक्षण प्राधिकरण 2024–25 54,567PTR-tourist footfall सीज़न के अंत में जारी आधिकारिक आंकड़ों के अनुसार, रिज़र्व में अब तक का सबसे ज़्यादा पर्यटक आए, 56,289 पर्यटकों का स्वागत किया गया—जो पिछले सीज़न के 54,378 पर्यटकों की संख्या से ज़्यादा था। राजस्व में भी उल्लेखनीय वृद्धि हुई, जो पिछले साल के ₹1.36 करोड़ की तुलना में ₹1.60 करोड़ तक पहुँच गया। विदेशी पर्यटकों की संख्या भी दोगुनी होकर 189 से बढ़कर 452 हो गई। Pilibhit tiger reserve hosted a record number of footfall. 16 June 2024 The Times Of India https://timesofindia.indiatimes.com/city/bareilly/jungle-tourism-session-ends-across-up-ptr-sees-record-footfall/articleshow/121866633.cms yes पीलीभीत बाघ अभयारण्य, घोड़े की नाल के आकार के परिदृश्य में फैला हुआ, सबसे संकरा लेकिन सबसे अधिक वनाच्छादित बाघ अभयारण्यों में से एक है।https://dfe.gov.in/uploads/documents/pilibhit_tiger_reserve_coimbatore.pdf field experience of Pilibhit tiger reserveअगस्त 2026 InternetArchiveBot इस अभयारण्य में अनुमानित बाघ घनत्व 10.8 प्रति 100 वर्ग किलोमीटर क्षेत्रफल है।(कोर क्षेत्र में कुल दर्ज बाघ / क्षेत्रफल वर्ग किलोमीटर में)*100 अभयारण्य का कुल क्षेत्रफल 730.24 वर्ग किलोमीटर है, जिसमें से 97.6% (712.88 वर्ग किमी) पीलीभीत जिले में और 2.4% (17.36 वर्ग किमी) शाहजहाँपुर जिले में स्थित है, दोनों उत्तर प्रदेश के रोहिलखंड क्षेत्र में स्थित हैं।https://dfe.gov.in/uploads/documents/pilibhit_tiger_reserve_coimbatore.pdf#:~:text=PilibhitTiger%20Reserve%20has%20won%20the%20first%20ever,in%20just%20four%20years%20from%202014%2D18%20period. Loss to human Central Academy for state forest serviceअगस्त 2026 InternetArchiveBot "Loss to human"अगस्त 2026 InternetArchiveBot (PDF). पीलीभीत जिले के कुल भौगोलिक क्षेत्र का लगभग 21% अभयारण्य की सीमा के अंतर्गत आता है, जिससे यह उत्तर प्रदेश के सबसे अधिक वन-समृद्ध जिलों की श्रेणी में आता है। इसमें ऊपरी उत्तरी मैदानों में भारत - नेपाल सीमा के साथ हिमालय के निचले इलाके शामिल हैं। अभयारण्य लंबे घास के मैदानों, साल के जंगलों और दलदली पारिस्थितिकी तंत्र द्वारा प्रतिष्ठित है, जो बारिश के मौसम में पास की नदियों, और झीलों से उत्पन्न होने वाली नियमित बाढ़ के माध्यम से संतुलित रहता है।http://projecttiger.nic.in/pilibhit.htm Pilibhit tiger reserve Reserve Guide – Project Tiger Reserves In India National Tiger Conservation Authority. 29 February 2012 अभयारण्य के मुख्य क्षेत्र में स्तनधारियों की 35 प्रजातियाँ, 556 पक्षियों की प्रजातियाँ,https://upforest.gov.in/web/forestnew/upfd_PTR.aspx 556 birds species in PTR Govt. उत्तर प्रदेश का 8 अक्टूबर 2025 24 जनवरी 2020 https://web.archive.org/web/20200124101744/http://upforest.gov.in/web/forestnew/upfd_PTR.aspx deadhttps://pilibhittigerreserve.in/biodiversity.php PTR में जैव विविधता pilibhittigerreserve.in/ 26 अक्तूबर 2025 24 जनवरी 2026 https://web.archive.org/web/20260124181929/https://pilibhittigerreserve.in/biodiversity.php dead 79 मछलियों की प्रजातियाँhttps://ntca.gov.in/assets/uploads/briefnote/pilibhit.pdf FloweringPlants – Pilibhit tiger reserve National Tiger Conservation Authority."FloweringPlants – Pilibhit tiger reserve" (PDF). साथ ही सरीसृप और उभयचरों की कई प्रजातियाँ, में पाई जाती हैं, जिसमें शाकाहारी, मांसाहारी और सर्वाहारी जीव शामिल हैं। 2020 में, बाघ अभयारण्य को निर्धारित समय सीमा के भीतर बाघों की संख्या को बढ़ाने में अपनी उपलब्धि के लिए उद्घाटन TX2 वैश्विक पुरस्कार से सम्मानित किया गया था।https://www.ndtv.com/india-news/pilibhit-tiger-reserve-gets-global-award-tx2-for-doubling-tiger-population-2330242 Pilibhit tiger reserve Gets Global Award For Doubling Tiger Population NDTV.com https://web.archive.org/web/20201126171048/https://www.ndtv.com/india-news/pilibhit-tiger-reserve-gets-global-award-tx2-for-doubling-tiger-population-2330242 26 November 2020 29 November 2020 अधिकारियों द्वारा 2022 में किए गए एक आंतरिक सर्वेक्षण के अनुसार, बाघ अभयारण्य में विभिन्न वर्ग की 22 प्रजातियों के 99,882 से अधिक जानवर निवास करते हैं।https://timesofindia.indiatimes.com/city/bareilly/up-160-surge-in-wildlife-population-in-pilibhit-tiger-reserve-in-3-years/articleshow/93098900.cms#:~:text=Official%20records%20of%20PTR%20show,number%20from%2036%20to%20101. UP: 160% surge in wildlife population in Pilibhit Tiger Reserve in 3 years 25 July 2022 The Times Of India The Times Of India"UP: 160% surge in wildlife population in Pilibhit Tiger Reserve in 3 years". https://timesofindia.indiatimes.com/city/bareilly/pilibhit-tiger-reserve-introduces-new-method-to-count-tigers-by-gender/articleshow/123317399.cms Pilibhit tiger reserve introduces new method to count tigers by gender 15 August 2025 The Times Of India वन्य अधिकारियों ने 2025 में इसकी पुष्टि की, कि बाघ अभयारण्य के मुख्य क्षेत्र में 79 से अधिक वयस्क बाघ हैं।इनमें 14 नर, 53 मादा और 12 अनिर्धारित लिंग वाले बाघ शामिल हैं। इस आंकड़े में 18 अतिरिक्त बाघ शामिल नहीं हैं, जिनमें एक वर्ष से कम उम्र के शावक और अलग-अलग बाघ शामिल हैं जो निर्दिष्ट कोर ज़ोन से बाहर आस-पास के कृषि क्षेत्रों में फैल गए हैं, जिन्हें आमतौर पर "गन्ना बाघ" कहा जाता है।https://timesofindia.indiatimes.com/city/bareilly/three-tigresses-with-nine-cubs-spotted-at-pilibhit-tiger-reserve-sign-of-rise-in-big-cat-count/articleshow/120288498.cms Three tigresses with nine cubs spotted at Pilibhit tiger reserve; sign of rise in big cat count 15 April 2025 The Times Of India इतिहास पीलीभीत के वन क्षेत्रों को ऐतिहासिक रूप से उनके पारिस्थितिक महत्व के लिए जाना जाता है। औपनिवेशिक काल और उससे पहले, यह क्षेत्र भारतीय राजघरानों और ब्रिटिश अधिकारियों के लिए एक पसंदीदा शिकारगाह था। ब्रिटिश औपनिवेशिक काल के दौरान, पीलीभीत क्षेत्र के जंगलों से लकड़ी का गहन दोहन किया गया, जिससे वैज्ञानिक वानिकी पद्धतियों को लागू करने में मदद मिली। इस क्षेत्र को औपचारिक रूप से 1879 में आरक्षित वन के रूप में अधिसूचित और नामित किया गया था, और 1893 में संरचित वन प्रबंधन शुरू किया गया था। हालाँकि, 20वीं सदी के अंत तक, मानव अतिक्रमण, अवैध शिकार और वनों की कटाई जैसे बढ़ते खतरों ने संरक्षण उपायों की तत्काल आवश्यकता महसूस की।https://pilibhittigerreserve.in/about.php Pilibhit Tiger Reserve: A Jewel of the Terai Region 17 September 2025मई 2026 InternetArchiveBot अप्रैल 2008 में, पीलीभीत के जंगलों में लुप्तप्राय बिल्लियों के लिए एक समर्पित आवास स्थापित करने के लिए भारत सरकार को एक प्रस्ताव प्रस्तुत किया गया था। सितंबर 2008 में, इस क्षेत्र के अनूठे पारिस्थितिकी तंत्र के कारण, जिसमें विशाल खुले परिदृश्य और प्रजातियों को बनाए रखने में सक्षम पर्याप्त शिकार आधार की विशेषता है, प्रस्ताव को सिद्धांत रूप में स्वीकार कर लिया गया था। बाद में जून 2014 में, पीलीभीत के जंगलों को भारत के 46वें आरक्षित क्षेत्र के रूप में घोषित किया गया। उस समय तक, पीलीभीत के जंगल लकड़ी उत्पादन का एक प्रमुख स्रोत थे।Chanchani, P. 2015 Pilibhit tiger reserve: conservation opportunities and challenges https://www.epw.in/journal/2015/20/reports-states-web-exclusives/pilibhit-tiger-reserve.html Economic and Political Weekly 50 20 19 https://web.archive.org/web/20230818135804/https://www.epw.in/journal/2015/20/reports-states-web-exclusives/pilibhit-tiger-reserve.html 18 August 2023 18 August 2023Chanchani, P. (2015). 2020 में, टाइगर अभयारण्य ने 10 वर्षों के लक्ष्य के मुकाबले सिर्फ चार साल की छोटी अवधि में बाघों की संख्या को बढ़ा कर दोगुना करने के लिए वैश्विक मान्यता TX2 पुरस्कार प्राप्त किया था। अन्य 13 बाघ रेंज वाले देशों में, पीलीभीत बाघ अभयारण्य यह प्रतिष्ठित पुरस्कार प्राप्त करने वाला भारत का पहला अभयारण्य था।https://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/uttar-pradesh-pilibhit-tiger-reserve-gets-the-first-tx2-award/articleshow/79391153.cms Uttar Pradesh: Pilibhit tiger reserve gets the first TX2 award 24 November 2020 The Times Of India thumb|right|300px|अमेरिकी सेना द्वारा जारी 1955 का पीलीभीत आरक्षित वन का ऐतिहासिक स्थलाकृतिक मानचित्र भूगोल thumb|right|300px|पीलीभीत बाघ अभयारण्य का वन्य मानचित्र thumb|right|300px|अंतरराष्ट्रीय अंतरिक्ष स्टेशन (आईएसएस) पर सवार अंतरिक्ष यात्री डॉन पेटिट ने हिमालय, तिब्बती पठार और गंगा के मैदानी क्षेत्र का एक शानदार फोटोग्राफ लिया। Pilibhit reserve area view from the space NASA https://earthobservatory.nasa.gov/images/147980/himalayas-near-and-far/ इस तस्वीर में केंद्र के पास घोड़े की नाल के आकार का दिखाई देने वाला पीलीभीत आरक्षित क्षेत्र और उसके पूर्वी किनारे पर बहती शारदा नदी भी स्पष्ट रूप से दिखाई देती है। यह अभयारण्य 28°50'7.40"N से 28°15'43.90"N अक्षांश और 79°52'57.18"E से 80°23'10.82"E देशांतर के बीच स्थित है,https://earthbrigadefoundation.org/wp-content/uploads/2024/11/Report-on-Water-Hole-Utilisation_PILIBHIT-TIGER-RESERVE_compressed.pdf A Study on Artificial Water Hole Utilization in Pilibhit Tiger Reserve, Uttar Pradeshफ़रवरी 2026 InternetArchiveBot जो मुख्य रूप से ऊपरी उत्तरी मैदानों में स्थित है, जिसमें नम पर्णपाती वन जैव-भौगोलिक क्षेत्र है और यह मुख्य रूप से उत्तर भारतीय राज्य उत्तर प्रदेश के बरेली मंडल में पीलीभीत जिले के प्रशासनिक अधिकार क्षेत्र में आता है। अभयारण्य क्षेत्र 127.45 वर्ग किलोमीटर का बफर क्षेत्र, और 602.79 वर्ग किलोमीटर का मुख्य क्षेत्र से बना है। हालांकि मुख्य क्षेत्र आधिकारिक तौर पर मानव बस्ती के लिए सीमित है, लेकिन 15 गांव अभी भी पूरी तरह से मुख्यक्षेत्र की सीमा के भीतर हैं, जो सड़कों पर मानव यातायात, पशुधन चराई और वन संसाधनों की खपत के कारण वन्यजीवों को परेशान कर रहे हैं। बाघ अभयारण्य जिम कॉर्बेट, किशनपुर, दुधवा और शुक्लाफॉंटा के बीच एक वन्यजीव गलियारे के रूप में कार्य करता है। उत्तरी सीमा पीलीभीत-बनकटी रोड से महोफ तक भारत - नेपाल अंतर्राष्ट्रीय सीमा के साथ उत्तराखंड सीमा तक स्तंभ 17 तक और फिर स्तंभ 17 से स्तंभ 28 तक है पूर्वी सीमा भारत-नेपाल अंतर्राष्ट्रीय सीमा स्तंभ 28 से बराही वन रेंज के बाइफरकेशन वन ब्लॉक, बराही वन ब्लॉक और नवदिया वन ब्लॉक की सीमा के साथ और हरिपुर रेंज के नवदिया वन ब्लॉक, हरिपुर वन ब्लॉक और डक्का वन ब्लॉक की सीमा तक है। दक्षिणी सीमा हरिपुर रेंज की आरक्षित वन सीमा से बराही रेंज, महोफ रेंज, माला रेंज और दियोरिया रेंज की आरक्षित वन सीमा तक है। पश्चिमी सीमा देवरिया रेंज के पासगांव कंपार्टमेंट 6 और रामनगर कंपार्टमेंट 1 की आरक्षित वन सीमा से लेकर माला रेंज के बानगंज कंपार्टमेंट 5, गढ़ा कंपार्टमेंट 130, घमेला कंपार्टमेंट 119 की आरक्षित वन सीमा के साथ बनकटी तक है। thumb|center|999px|पीलीभीत अभयारण्य के दलदल क्षेत्र में बोझी वनस्पतियों के छोटे समूह +वन्य क्षेत्र-वार मुख्य और बफर क्षेत्र वन्य क्षेत्र का नाम क्षेत्रफल (वर्ग किलोमीटर में) मुख्य बफर कुल माला 163.32 1.40 164.72 महोफ़ 143.87 3.24 147.12 बरही 106.45 76.94 183.39 हरिपुर 91.62 28.33 119.95 देवरिया 97.51 0.15 97.66 खुटार 0.00 17.36 17.36 कुल 602.79 127.45 730.24 जलवायु अभयारण्य क्षेत्र में जलवायु की स्थिति अलग-अलग सर्दियों, गर्मियों और मानसून चरणों की विशेषता है, प्रत्येक वानस्पतिक शृंखला और वन्यजीव गतिविधियों पर महत्वपूर्ण प्रभाव डालती है। जनवरी का महीना सबसे ठंडा अवधि का प्रतिनिधित्व करता है, जिसमें अधिकतम और न्यूनतम तापमान क्रमशः 23 डिग्री सेल्सियस और 6 डिग्री सेल्सियस होता है। सर्दियों के दौरान ओस का जमाव पर्याप्त होता है, जो दोपहर तक वनस्पतियों की सतह पर उच्च नमी बनाए रखता है। नवंबर के अंत से मार्च की शुरुआत तक घास के मैदानों (फैंटा) में पाला आम तौर पर देखा जाता है। अप्रैल और मध्य जुलाई तक फैले प्री-मानसून ग्रीष्म ऋतु में उच्चतम तापमान सीमा दर्ज की जाती है, जिसमें अधिकतम मूल्य 36 डिग्री सेल्सियस और 45 डिग्री सेल्सियस के बीच उतार-चढ़ाव करते हैं। ऊंचे दिन के तापमान आमतौर पर गर्म पछुआ पवन हवाओं (स्थानीय रूप से पछुआ या लू कहा जाता है) के साथ होते हैं, जबकि रात का तापमान मई की शुरुआत तक तुलनात्मक रूप से मध्यम रहता है।https://mee-tr.wii.gov.in/Home/Geospatial/pilibhit-tiger-reserve#state-wise Climatic conditions of Pilibhit tiger reserve 01 National Tiger Conservation Authority.अगस्त 2026 InternetArchiveBot दक्षिण-पश्चिम मानसून आम तौर पर जुलाई के मध्य में आता है और अक्टूबर के मध्य तक रहता है, जो कुल वार्षिक वर्षा का लगभग 90% योगदान देता है। जुलाई और अगस्त के दौरान, औसत दैनिक और रात्रि तापमान क्रमशः 37 डिग्री सेल्सियस और 20 डिग्री सेल्सियस पर देखे जाते हैं। प्रचलित पश्चिमी हवाएं आम तौर पर वर्ष के अधिकांश समय के लिए हावी रहती हैं, लेकिन गर्मियों के दौरान बेहद तेज हो जाती हैं। मध्य अप्रैल से मई के अंत तक गर्म, शुष्क लू हवाएं चलती हैं, इसके बाद दिसंबर-जनवरी से पूर्वी हवाएं (स्थानीय रूप से पूरवाई कहा जाता हैं), जबकि उत्तरी हवाएं मानसून के अंत के दौरान आती हैं, जो मानसून को हिमालय पर्वतमाला को पार करने से रोकने में मदद करती हैं और हिमालय पर्वतमाला से सर्दियां भी लाती हैं।https://www.timeanddate.com/weather/india/pilibhit/ext Climatic Variations in Pilibhit tiger reserve बरसात के मौसम (1 जुलाई-31 अक्टूबर) को छोड़कर, बाघ अभयारण्य पूरे वर्ष वन्यजीव पर्यटन के लिए खुला रहताhttps://www.news18.com/india/all-tiger-reserves-and-national-parks-in-up-to-be-closed-from-june-15-check-reopening-date-ws-adkl-9379634.html Pilibhit tiger reserves in Uttar Pradesh will be closed to visitors from June 15 for the annual monsoon break.पीलीभीत बाघ अभयारण्य Yes yes 23 26 28 36 40 45 40 36 34 29 20 11 6 10 13 23 31 34 32 27 24 20 13 6 0.3 0.9 1.2 1.8 3.2 4.8 5.2 5.5 4.3 1.2 0.9 0.5 Climatic variations वन्य परिस्थितिकी अभयारण्य के भीतर कुल 730.24 च्वन क्षेत्र में से, लगभग 416.07 वर्ग किलोमीटर को वन्यछत्र घनत्व के आधार पर बहुत घने जंगल (वीडीएफ) के रूप में वर्गीकृत किया गया है।https://fsi.nic.in/isfr-2021/chapter-4.pdf Assessment of forest cover of Tiger Reserves of India 13 October 2025 fsi.nic.in fsi.nic.in अनुमानित 78.9 किलोमीटर 2मध्यम सघन वन (एमडीएफ) की श्रेणी में आता है, जबकि अनुमानित 70.23 वर्ग किलोमीटर खुले जंगल (ओएफ) के रूप में नामित किया गया है। अभयारण्य के मुख्य क्षेत्र में पाए जाने वाले वन प्रकारों में उष्णकटिबंधीय नम पर्णपाती वन शामिल हैं, जो लगभग 469.24 वर्ग किलोमीटर क्षेत्र को कवर करते हैं। उष्णकटिबंधीय शुष्क पर्णपाती वन लगभग 89.78 वर्ग किलोमीटर में फैले हुए, तटीय दलदली वन लगभग 0.01 वर्ग किलोमीटर में फैले हुए, और पुराने बागानों के क्षेत्र, लगभग 10.4 वर्ग किलोमीटर तक फैले हुए हैं| अन्य वन प्रकारों में शोरिया रोबस्टा, नम तराई -भाबर धुन साल, नम मिश्रित पर्णपाती और जलोढ़ सवाना वुडलैंड्स, सूखे बांस के ब्रेक, शिवालिक चीड़ के जंगल और घास के मैदान शामिल हैं। कुल मिलाकर, प्राथमिक वनस्पति साल और मिश्रित जंगलों से बनी है, जो घास के मैदानों और नदी तट क्षेत्रों से घिरी हुई है। मैदान सबसे खास विशेषताओं में से एक हैं, जो अभयारण्य के कुल क्षेत्रफल का लगभग 8% कवर करते हैं। ये खुले परिदृश्य मोटे तौर पर दो मुख्य प्रकारों में विभाजित हैं- ऊपरी फॉंटा और निचले फॉंटा । घास के मैदानों का सबसे बड़ा हिस्सा अभयारण्य के दक्षिणी किनारे पर शारदा और माला नदियों के मार्गों के साथ स्थित है। 3 320 225 4 center floatcenter Tropical and subtropical moist forests (TSMF) of Pilibhit tiger reserve on a winter morning.jpg उष्णकटिबंधीय और उपोष्णकटिबंधीय नम चौड़ी पत्ती वाले वन पीटीआर के कुल वन क्षेत्र के 60% से अधिक को कवर करते हैं। Pilibhit tiger reserve 2.jpg माला रेंज की बनकटी चौकी के पास का जंगल पीलीभीत Forest Watch Tower Pilibhit Forest Range.jpg पीलीभीत वन रेंज में वन निगरानी टावर Pilibhit tiger reserve 6.jpg जंगल के अंदर एक पुराना पुल The undershrub next to the Sharda canal at Pilibhit tiger reserve.jpg शारदा नहर के पास झाड़ियाँ Moist mixed deciduous forests of Pilibhit tiger reserve on a winter morning.jpg पीलीभीत अभ्यारण्य में साल वन जल पारिस्थितिक अभयारण्य में नदियों, नहरों और बारहमासी जल निकायों का एक नेटवर्क शामिल है जो इसके विविध वन्यजीव और पारिस्थितिक प्रक्रियाओं को बनाए रखने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाते हैं। शारदा नदी अभयारण्य की प्रमुख जल विज्ञान विशेषता और जीवन रेखा के रूप में कार्य करती है, जो कई वितरिकाओं से जुड़ी हुई है, जिसमें खीरी शाखा नहर, हरदोई शाखा नहर और शारदा सागर बांध की फीडर शामिल हैं। अभयारण्य की उत्तरी सीमा के साथ मुख्य रूप से बहने वाली, शारदा नदी क्षेत्र की जल विज्ञान स्थिरता और पारिस्थितिक अखंडता को बनाए रखने में महत्वपूर्ण योगदान देती है। गोमती नदी बाघ अभयारण्य की सीमा के भीतर माधोटांडा के पास गोमत ताल से निकलती है। साथ ही, दक्षिण-पश्चिम में घाघरा नदी (जिसे स्थानीय रूप से खकरा नदी भी कहा जाता है) के साथ-साथ माला खन्नोट, कटाना, चूका जैसी नदियों से अभयारण्य की निकटता इसे वन्यजीवों के लिए एक आदर्श स्थान बनाती है। अभयारण्य में 45 आर्द्रभूमि क्षेत्र शामिल हैं, जो कुल क्षेत्रफल का 5.9% (44.98 किलोमीटर 2) क्षेत्रफल हैं, इनमें से 25 प्राकृतिक अंतर्देशीय आर्द्रभूमि हैं, जो लगभग 40.16 वर्ग किलोमीटर क्षेत्र में फैला है, जबकि 8 को मानव निर्मित अंतर्देशीय आर्द्रभूमि के रूप में वर्गीकृत किया गया है जो लगभग 4.69 वर्ग किलोमीटर क्षेत्र को कवर करता है जबकि शेष 12 आर्द्रभूमियों का क्षेत्रफल 0.02 वर्ग किलोमीटर से कम है प्रत्येक, लगभग 0.12 वर्ग किलोमीटर के कुल क्षेत्र को कवर करता है| आरक्षित क्षेत्र में प्रमुख बारहमासी आर्द्रभूमियाँ झंड, लग्गा-बग्घा, सांभर, जाहब्बर, सुतिया, तिलानिया ज़ोर , भीमताल, लिदश्या नाला और नरही नाला हैं। 3 320 225 4 center floatcenter Pilibhit.jpg अभयारण्य में दलदली पारिस्थितिकी तंत्र क्षेत्र Sharada canal amidst the mahof range of Pilibhit tiger reserve.jpg पीलीभीत अभयारण्य क्षेत्र की महोफ रेंज के बीच शारदा नहर Sharada canal flows thorough Pilibhit tiger reserve.jpg खीरी शाखा पीलीभीत अभयारण्य क्षेत्र से होकर बहती है Swamp Deer, Eurasian Teal and Woolly-necked Stork near a swamp at Pilibhit tiger reserve.jpg पीलीभीत अभयारण्य में वनस्पतियों और जीवों का एक साथ स्वागत करने वाला एक दलदली आर्द्रभूमि Sharda aqueduct at Pilibhit Tiger Reserve.jpg शारदा जलसेतु, शारदा नहर के पानी को वितरण बिंदु तक ले जाने के लिए निर्मित एक जलमार्ग Dhanara ghat at Pilibhit Tiger Reserve.jpg धनारा घाट सर्दियों के दौरान प्रवासी पक्षियों की मेजबानी के लिए जाना जाता है पेड़ पौधे अभयारण्य में सपुष्पक पौधों की लगभग 2,100 प्रजातियां पाई जाती हैं। 2025 में किए गए एक सर्वेक्षण ने निष्कर्ष निकाला कि अभयारण्य में 58 से अधिक जड़ी-बूटियों की प्रजातियां, 21 झाड़ियों की प्रजातियां, 8 अंडरशर्ब की प्रजातियां, 5 लता वाले पौधों की प्रजातियां, 21 वृक्षों की प्रजातियां, 4 सेज की प्रजातियां और 6 घास की प्रजातियां भी हैं।https://er.researchfloor.org/wp-content/uploads/2025/09/Floristic-Diversity-and-Threat-Status-in-Pilibhit-Tiger-Reserve-Uttar-Pradesh.pdf Floristic Diversity and Threat Status in Pilibhit Tiger Reserve - Major grasses आवास की एक परिभाषित विशेषता साल और नम मिश्रित पर्णपाती जंगलों के बीच बिखरे खुले घास के मैदानों की उपस्थिति है। ये घास के मैदान, जिन्हें स्थानीय रूप से 'चौर' के रूप में जाना जाता है, परित्यक्त मानव बस्तियों या पिछले समाशोधन पर बने हैं। उनके मानवजनित मूल के कारण, ये घास के मैदान अब धीरे-धीरे घने, वुडी वनस्पति से आगे निकल रहे हैं। टेराफाइटा एडाफोफाइटोलॉजिस्ट के अनुसार, पीलीभीत के जंगलों में पाई जाने वाली स्थलीय वनस्पति, जिनमें साल (शोरिया रोबस्टा), अर्जुन (टर्मिनालिया अर्जुन),https://globaltigerforum.org/wp-content/uploads/2017/05/208_Indo-Nepal-Joint-Monitoring-Report.pdf Tigers of the transboundary terai arc landscape सागौन (टेक्टोना ग्रैंडिस), महारुक (एलेंथस एक्सेलसा), खैर (सेनेगलिया कैटेचू), शीशम (डालबर्गिया सिस्सू), बेर (ज़िज़िफ़स मॉरिटियाना), आसना (टर्मिनलिया अल्टा), जैसी प्रजातियां शामिल हैं। यूकेलिप्टस (यूकेलिप्टस ग्रैंडिस), असिधा (लेगरस्ट्रोमिया परविफ्लोरा), कुथबर (एलोइडेन्ड्रोन डाइकोटोमम), बेल (एगल मार्मेलोस), खारपत (गरुगा पिनाटा), फाल्दू (मित्रागिना परविफोलिया), बाकायन (मेलिया एजेडाराच), कंजू (होलोप्टेलिया इंटीग्रिफोलिया), विजा साल (पेरोकार्पस) मार्सुपियम), पूला (किडिया कैलीसीना), हल्दू (एडिना कॉर्डिफोलिया), हरड़ (टर्मिनलिया चेबुला), गहमर (गमेलिना आर्बोरिया), झीगन (लानिया कोरोमंडेलिका), ढाक (ब्यूटिया मोनोस्पर्मा), काठ नीम (मुर्रेया कोएनिगी), बहेड़ा (टर्मिनलिया बेलिरिका), बाकली (मिमुसोप्स एलेंगी), सेमल (बॉम्बैक्स सीइबा), ब्राह्मी (सेंटेला एशियाटिका),https://www.google.co.in/books/edition/Medicinal_Plants_of_Pilibhit_Tiger_Reser/ Medicinal Plants of Pilibhit Tiger Reserve (PTR) India तुलसी (ओसीमम टेनुइफ्लोरम), अश्वगंधा (विथानिया सोम्निफेरा), नीम (अजादिरैक्टा इंडिका), अमलतास (कैसिया फिस्टुला), कदम (नियोलामार्किया कैडम्बा),https://wildlense.com/blogs/editorial-desk/the-flora-of-pilibhit-tiger-reserve-a-botanical-wonderland The Flora Of Pilibhit Tiger Reserve: A Botanical Wonderland जामुन (साइजियम क्यूमिनी),https://www.researchgate.net/publication/261478713_First_record_of_banded_krait_Bungarus_fasciatus_from_Pilibhit_District_Uttar_Pradesh_-_India There were crop fields on the both sides of the road bordered with a row of Syzygium cumini आंवला (फाइलेंथस एम्बलिका), और वन तुलसी जैसी झाड़ियाँ (ग्रेविया हिरसुता), रोहनी (मैलोटस फिलिपेंसिस), घोरबैक (एकोरस कैलमस), तून (टूना सिलियाटा), डूब (सिनोडोन डेक्टाइलॉन), खसखास (क्राइसोपोगोन ज़िज़ानियोइड्स), और नरकुल (फ्रागमाइट्स कार्का)। हालाँकि, ऐसे वृक्षारोपण काफी हद तक रिज़र्व के बफर क्षेत्र तक ही सीमित हैं।https://www.dudhwanptr.com/pilibhit-tiger-reserve/ Major Flora – Pilibhit tiger reserve Major Flora कैनाबिस और लैंटाना (लैंटाना कैमारा) जैसे कई आक्रामक खरपतवार निवास स्थान में प्रचलित हैं।https://www.researchgate.net/publication/261478713_First_record_of_banded_krait_Bungarus_fasciatus_from_Pilibhit_District_Uttar_Pradesh_-_India#:~:text=102%20TAPROBANICA%20VOL.,the%20presence%20of%20provocation%20but Lantana camara कई प्रजातियों वाली घास के मैदान जंगल के हिस्सों में बिखरे हुए हैं, जैसे कि सिद्धुर (बोथ्रियोक्लोआ कंप्रेसा), बारहमासी (इस्केमम रुगोसम), मारवाल (डिकेंथियम एरिस्टेटम), कांस (सैकेरम स्पॉन्टेनियम), दुर्भा (ट्रिपिडियम बेंगालेंस), नागरमोथा (साइपरस जेमिनिकस), और सूजी हुई फिंगरग्रास। (क्लोरिस बारबटा)। हाइड्रोफाइटा लिम्नोलॉजिस्टों ने अभयारण्य क्षेत्र के निचले दलदली क्षेत्रों और दलदलों, जल-तालाबों और नदियों के पास दलदली क्षेत्रों में बहुत सारे हाइड्रोफाइट्स देखे हैं। सामान्य प्रजातियां हैं फ्री फ्लोटिंग हाइड्रोफाइट्स जैसे कि गोल्डन ब्लैडरवॉर्ट (उर्टिकुलरिया फ्लेक्सुओसा), और छोटे डकवीड (लेम्ना परपुसिला), निलंबित जलमग्न हाइड्रोफाइट्स जैसे कि क्रिंकल्ड अपोनोगेटन (अपोनोगेटन क्रिस्पस), और सागो पोंडवीड (पोटामोगेटन पेक्टिनैटिस), लंगर वाले जलमग्न हाइड्रोफाइट्स जैसे कि डक लेट्यूस (ओटेलिया एलिसमोइड्स), लंगर वाले हाइड्रोफाइट्स जैसे कि भारतीय कमल (नेलुम्बो न्यूसीफेरा), और क्रेस्टेड फ्लोटिंग-हार्ट (निम्फोइडे क्रिस्टाटा), लंगर वाले हाइड्रोफाइट्स जैसे कि ओवल-लीफ्ड पोंडवीड (मोनोकोरिया वेजिनेलिस), और गुयानीज एरोहेड (सगेटेरिया गुयानेंसिस), उभयचर हाइड्रोफाइट्स जैसे कि जैसे कि सिस्सू पालक (अल्टरनेथेरा सेसिलिस), और रेंगने वाला स्पाइक-रश (एलियोचारिस पलुस्ट्रिस)। जीवजंतु यह आरक्षित क्षेत्र जैविक रूप से समृद्ध और पारिस्थितिक रूप से महत्वपूर्ण आवास है जो विविध प्रकार के जीवों का निवास स्थान है। यह आरक्षित क्षेत्र जंगलों, घास के मैदानों, दलदली पारिस्थितिकी प्रणालियों और नदी प्रणालियों का एक अनूठा संगम है जो स्तनधारी, पक्षी, सरीसृप, उभयचर और जलीय वन्यजीव प्रजातियों की एक विस्तृत श्रृंखला को पोषित करता है। 2022 में आरक्षित अधिकारियों द्वारा किए गए एक आधिकारिक सर्वेक्षण के अनुसार, आरक्षित क्षेत्र में 22 विभिन्न प्रजातियों के 99,882 से अधिक जानवरों का दस्तावेजीकरण किया गया था। थेरियोफ़ौना अभयारण्य के मुख्य क्षेत्र में स्थलीय स्तनधारियों की 35 प्रजातियाँ पाई जाती हैं जिनमें बंगाल टाइगर (पैंथेरा टाइग्रिस टाइग्रिस), भारतीय तेंदुआ (पैंथेरा पार्डस फुस्का), भारतीय हाथी (एलिफस मैक्सिमस इंडिकस), एक सींग वाला गैंडा (राइनोसेरोस यूनिकॉर्निस),https://wwfin.awsassets.panda.org/downloads/status_of_tigers_in_pilibhit_forest_division_1.pdf Caprolagus hispidus World Wide Fund for Nature तेंदुआ बिल्ली (प्रियोनैलुरस बेंगालेंसिस), मछली पकड़ने वाली बिल्ली (प्रियोनैलुरस विवरिनस), जंगली भैंसा (बुबलस बुबलिस), नीला बैल (बोसेलाफस ट्रागोकैमेलस), जंगली सूअर (सस स्क्रोफा), चार सींग वाला मृग (टेट्रासेरस क्वाड्रिकॉर्निस),Anwar, M. Kumar, H. Vattakavan, J. 2011 Record of Tetracerus quadricornis (de Blainville, 1816) in Pilibhit Forest division of Terai Arc Landscape, Uttar Pradesh, India https://www.researchgate.net/publication/261477498 Journal of Threatened Taxa 3 4 1719–1721 बारहसिंगा (रुसर्वस डुवाउसेली), काला हिरण (एंटीलोप सर्विकाप्रा), चीतल (एक्सिस एक्सिस), हॉग हिरण (एक्सिस पोर्सिनस), सांभर हिरण (रूसा यूनिकलर), उत्तरी लाल मंटजैक (मुंटियाकस वेजिनेलिस), स्लॉथ भालू (मेलर्सस उर्सिनस), भारतीय पैंगोलिन (मैनिस क्रैसिकॉडाटा), गोल्डन जैकल (कैनिस ऑरियस), बंगाल लोमड़ी (वुल्प्स बेंगालेंसिस), और धारीदार लकड़बग्घा (हएना हयाना)। छोटे स्तनधारियों की कई प्रजातियाँ भी अभयारण्य क्षेत्र में दर्ज की गईं, जिनमें चिकने-लेपित ऊदबिलाव (लूट्रा पर्सिपिसिलाटा), सामान्य ऊदबिलाव (लूट्रा लूट्रा), भारतीय साही (हिस्ट्रिक्स इंडिकस), छोटा भारतीय सिवेट (विवरिकुला इंडिका), हनी बेजर (मेलिवोरा कैपेंसिस), छोटी नाक वाला फल चमगादड़ (प्टरोपस मार्जिनेटस), भारतीय उड़ने वाला लोमड़ी (प्टरोपस मेडियस), उत्तरी पीला चमगादड़ (लासियुरस इंटरमीडियस), चित्रित चमगादड़ (केरीवौला पिक्टा), छोटा छोटी नाक वाला फल चमगादड़ (सिनोप्टेरस ब्रैचियोटिस), छोटा बड़े पैरों वाला चमगादड़ (मायोटिस हैसेल्टी), रीसस मकाक (मकाका मुल्टा), उत्तरी मैदानी ग्रे लंगूर (सेमनोपिथेकस एंटेलस), तराई ग्रे लंगूर (सेमनोपिथेकस हेक्टर), लंगूर (सिमिया एंटेलस), भारतीय खरगोश (लेपस नाइग्रीकोलिस), हिस्पिड खरगोश (कैप्रोलगस हेपिडस), नकाबपोश पाम सिवेट (पैगुमा लार्वाटा), सामान्य पाम सिवेट (पैराडॉक्सुरस हेर्मैफ्रोडिटस), छोटा भारतीय सिवेट (विवेरिकुला इंडिका), भारतीय विशाल उड़ने वाली गिलहरी (पेटौरिस्टा फिलिपेंसिस), पांच धारीदार पाम गिलहरी (फनाम्बुलस पेनांती), छोटी नाक वाला चमगादड़ (सिनोप्टेरस ब्राचियोटिस), ग्रेटर एशियाई पीला चमगादड़ (स्कोटोफिलस हीथी), और भारतीय उड़ने वाली लोमड़ी (पेरोपस मेडियस)। रिज़र्व की माला रेंज में जंग लगी चित्तीदार बिल्ली (प्रियोनैलुरस रुबिगिनोसस) का दस्तावेजीकरण किया गया था।https://www.hindustantimes.com/it-s-viral/rare-and-threatened-rusty-spotted-cat-seen-after-10-years-in-uttar-pradesh/story-GYDxavu0DNkHG5uSw5rSkK.html Rare and threatened rusty-spotted cat seen after 10 years in Uttar Pradesh Hindustan Times3 320 225 4 Troop of Langurs (Simia entellus) in Pilibhit tiger reserve.jpg पीटीआर में लंगूरों का दल A male nilgai (Boselaphus tragocamelus) in Pilibhit tiger reserve.jpg एक नर नीला बैल अभयारण्य में पाया जाने वाला सबसे बड़ा मृग है A herd of Chital deers (Axis axis) along with troop of Rhesus macaque (Macaca mulatta).jpg एक नर नीला बैल अभयारण्य में जाने वाला सबसे बड़ा मृग है Indian leopard (Panthera pardus fusca) sighting at PTR.jpg पीटीआर में भारतीय तेंदुआ (पेंथेरा पार्डस फ्यूस्का) देखा गया। Sloth bear (Melursus ursinus) on the trails at PTR.jpg पीटीआर के रास्तों पर सुस्त भालू (मेलुरसस उर्सिनस) Barasingha (Rucervus duvaucelii) near swamp land at PTR.jpg पीटीआर में दलदली भूमि के पास दो बारहसिंघा सरीसृप आरक्षित क्षेत्र में सरीसृप प्रजातियों की एक विशाल विविधता दर्ज की गई है, जिनमें कोमोडो ड्रैगन (वरनस कोमोडोएन्सिस), मॉनिटर छिपकली (जीनस वेरानस), बंगाल मॉनिटर (वारानस बेंगालेंसिस), कॉमन डॉटेड गार्डन स्किंक (रियोपा पंक्टाटा), पीला मॉनिटर (वारानस फ्लेवेसेंस), कॉमन हाउस गेको (हेमिडैक्टाइलस फ्रेनेटस), इंडियन कोबरा (नाजा नाजा) शामिल हैं।), मोनोकल्ड कोबरा (नाजा कौथिया), रसेल वाइपर (डबोइया रसेली), कॉमन क्रेट (बुंगारस कैर्यूलस), चेकर्ड कीलबैक (फाउलिया पिस्केटर), इंडियन वुल्फ स्नेक (लाइकोडोन ऑलिकस), ब्राह्मणी ब्लाइंडस्नेक (इंडोटाइफ्लॉप्स ब्रामिनस), बफ स्ट्राइप्ड कीलबैक (एम्फीस्मा स्टोलैटम),https://www.etvbharat.com/hindi/uttar-pradesh/state/pilibhit/rare-species-of-snakes-are-found-in-pilibhit-tiger-reserve/up20210612101409509 Pilibhit tiger reserve - Indian Snake इंडियन पायथन (पायथन मोलुरस), राजा कोबरा (ओफियोफैगस हन्नाह), और बैंडेड क्रेट (बंगरस फैसिआटस)। हाल ही में, कोरल रेड कुकरी स्नेक (ओलिगोडोन खेरिएन्सिस) नामक एक सांप, जो 1939 में विलुप्त हो गया था, जंगल के महोफ बेल्ट में फिर से खोजा गया।https://www.tribuneindia.com/news/uttar-pradesh/rare-red-coral-kukri-snake-spotted-in-pilibhit-tiger-reserve-after-decades/ Pilibhit tiger reserve - ExoticSnake टेस्टुडिनोलॉजिस्ट ने कछुए की 13 प्रजातियों को दर्ज किया हैhttps://timesofindia.indiatimes.com/city/bareilly/pilibhit-tiger-reserve-tsa-join-hands-for-turtles-and-tortoises-conservation/articleshow/102626476.cms out of the 13 turtle species, that had been identified in Pilibhit in a survey conducted by TSA in 2005, 11 are included as Schedule I species as specified in the recently revised Wildlife Protection Act ब्राह्मणी नदी कछुआ (हार्डेला थुरजी)https://www.researchgate.net/profile/Shailendra_Singh102/publication/340846448_An_evaluation_of_distribution_status_and_abundance_of_freshwater_turtles_in_Uttar_Pradesh/ Turtles reported in Gooler lake in Pilibhit tiger reserve ट्राइकारिनेट पहाड़ी कछुआ (मेलानोचेलीस ट्राइकारिनाटा), भारतीय फ्लैपशेल कछुआ (लिसेमिस पंक्टाटा), भारतीय सॉफ्टशेल कछुआ (निल्सोनिया गैंगेटिका), भारतीय काला कछुआ (मेलानोचेलीस ट्राइजुगा), भारतीय गैंप कछुआ (पंगशुरा टेंटोरिया), भारतीय छत वाला कछुआ (पंगशुरा टेक्टा), भारतीय आंखों वाला कछुआ (मोरेनिया पीटरसी), विशाल एशियाई तालाब कछुआ (हीओसेमिस ग्रैंडिस), साथ ही उभयचरों की कई प्रजातियां जिनमें मगरमच्छ (क्रोकोडाइलस पलुस्ट्रिस),Tiger! Shukla Rahul B.R. Publishing Corporation 2008 8-17-646420-1 9 मीठे पानी का मगरमच्छ (क्रोकोडाइलस जॉनस्टोनी), बौना मगरमच्छ (ओस्टियोलेमस टेट्रास्पिस), और घड़ियाल (गेवियलिस गैंगेटिकस)।3 320 225 4 Tricarinate hill turtle (Melanochelys tricarinata) spotted at PTR.jpg पीटीआर में एक ट्राइकरिनेट पहाड़ी कछुआ देखा गया Checkered keelback (Fowlea piscator), a medium-sized water snake near the swamp area.jpg दलदली क्षेत्र के पास एक मध्यम आकार का जल साँप चेकर कीलबैक देखा गया Giant asian pond turtle (Heosemys grandis) spotted near Chuka beach.jpg चुका समुद्र तट के पास देखा गया विशाल एशियाई तालाब कछुआ एक कोरल रेड कुकरी सांप 1939 में विलुप्त हो गया था, जिसे महोफ रेंज में फिर से खोजा गया Mugger crocodile (Crocodylus palustris), enjoying the sun at the banks of Sharda canal.jpg शारदा नहर के किनारे धूप का आनंद लेता एक मगरमच्छ Monitor lizard (genus varanus) the biggest reptile found in the reserve.jpg मॉनिटर छिपकली (जीनस वरानस) अभयारण्य में पाया जाने वाला सबसे बड़ा सरीसृप है पक्षी-जीव अभयारण्य में 556 से अधिक पक्षी प्रजातियां हैं जिसमें हिमालयी तराई क्षेत्र में 476 निवासी (देशी) पक्षियों की प्रजातियाँ, साथ ही 80 प्रवासी (विदेशी) पक्षियों की प्रजातियाँ शामिल हैंhttps://timesofindia.indiatimes.com/city/bareilly/ptr-launches-database-initiative-for-migratory-bird-conservation-in-terai-region/articleshow/115778446.cms पीलीभीत टाइगर अभयारण्य प्रवासी पक्षी संरक्षण के लिए डेटाबेस विकसित करेगा द टाइम्स ऑफ इंडिया 29 नवंबर 2024 द टाइम्स ऑफ इंडिया जिसमें रॉक कबूतर (कोलंबा लिविया), गुलाब रिंग वाला तोता (सिटाकुला क्रैमेरी), एशियाई कोयल (यूडायनामिस स्कोलोपेसियस), एशियाई ओपनबिल (एनास्टोमस ऑसिटांस),https://pilibhttigerreserve.in/bird.php पीलीभीत टाइगर अभयारण्य - एशियन ओपनबिल pilibhttigerreserveमई 2026 InternetArchiveBot अलेक्जेंड्राइन पैराकीट (सिटाकुला यूपेट्रिया), बैंडेड बे कुक्कू (कैकोमांटिस सोनेराटी), बैंक मैना (एक्रिडोथेरेस गिंगिनियानस), बार्न स्वॉलो (हिरुंडो रस्टिका), ब्लैक ड्रोंगो (डिक्रूरस मैक्रोसेर्कस), बाया वीवर (प्लोसियस फिलिपिनस), नीली दाढ़ी वाला मधुमक्खी-भक्षक (निक्ट्योर्निस एथरटोनी), ब्लूथ्रोट (लुसिनिया स्वेसिका), ब्राह्मिनी स्टार्लिंग (स्टर्निया पैगोडारम), कांस्य-पंख वाला जैकाना (मेटोपिडियस इंडिकस), चेस्टनट-हेडेड बी-ईटर (मेरॉप्स लेस्चेनौल्टी), चेस्टनट-टेल्ड स्टार्लिंग (स्टर्निया मालाबारिका), सामान्य कोयल (कुकुलस कैनोरस), सामान्य हॉक कोयल (हिरोकोक्सीक्स वेरियस), लंबी चोंच वाला गिद्ध (जिप्स इंडिकस), सफेद पीठ वाला गिद्ध (जिप्स बंगालेंसिस), ग्रिफ़ॉन गिद्ध (जिप्स फुलवस), हिमालयी ग्रिफ़ॉन गिद्ध (जिप्स हिमालयेंसिस), सिनेरियस गिद्ध (एजिपियस मोनैचस), मिस्र का गिद्ध (नियोफ्रॉन पर्कनोप्टेरस),https://www.researchgate.net/publication/323735802 पीलीभीत टाइगर अभयारण्य के गिद्ध यूरेशियन कॉलर वाला कबूतर (स्ट्रेप्टोपेलिया डेकाओक्टो), यूरेशियन कूट (फुलिका अत्रा), हाउस क्रो (कोरवस स्प्लेंडेंस), जंगल बब्बलर (आर्ग्या स्ट्रेटा), जंगल मैना (एक्रिडोथेरेस फ्यूस्कस), जंगल उल्लू (ग्लौसीडियम रेडियेटम), सामान्य किंगफिशर (एल्सेडो एथिस), हाउस स्पैरो (पासर डोमेस्टिकस), शिकरा (टैचिस्पिज़ा बदिया), ह्यूम्स लीफ वार्बलर (फाइलोस्कोपस हुमेई), भारतीय स्वर्ग फ्लाईकैचर (टेर्सीफोन पैराडिसी), भारतीय मोर (पावो क्रिस्टेटस), इंडियन पाइड मैना (ग्रेक्यूपिका कॉन्ट्रा), भारतीय पित्त (पिट्टा ब्रैच्युरा), काली गर्दन वाला सारस (एफिपीओरिंचस एशियाटिकस), भारतीय तालाब बगुला (अर्डियोला ग्रेई), भारतीय रॉबिन (कोप्सिकस फुलिकैटस), भारतीय रोलर (कोरासियास बेंगालेंसिस), भारतीय स्कॉप्स उल्लू (ओटस बक्कामोएना), ओरिएंटल डार्टर (एनहिंगा मेलानोगास्टर), भारतीय सिल्वरबिल (यूओडाइस मालाबारिका), भारतीय स्पॉट-बिल्ड डक (अनास पोइसिलोरहिंचा), भारतीय सफेद आंख वाला (ज़ोस्टरॉप्स पैल्पेब्रोसस), भारतीय जलकाग (फैलाक्रोकोरैक्स फ्यूसीकोलिस), भारतीय कोयल (क्यूकुलस माइक्रोप्टेरस), भारतीय गोल्डन ओरिओल (ओरियोलस कुंडू), भारतीय ग्रासबर्ड (ग्रामीनिकोला बेंगालेंसिस), भारतीय ग्रे हॉर्नबिल (ओसीसेरोस बिरोस्ट्रिस),https://universalinstitutions.com/pilibhit-tiger-reserve-protecting-wildlife-and-biodiversity/ पीलीभीत टाइगर अभयारण्य - हॉर्नबिल 10 दिसंबर 2024 यूनिवर्सल ग्रुप ऑफ इंस्टीट्यूशंस, बैंगलोर अक्तूबर 2026 InternetArchiveBot भारतीय नटहैच (सिट्टा कैस्टेनिया), लाल-वेंटेड बुलबुल (पाइकोनोटस कैफर), लाल-पेट वाली लैपविंग (वैनेलस इंडिकू), लाल-मूंछ वाला बुलबुल (पाइकोनोटस जोकोसस), भूरे सिर वाला बारबेट (साइलोपोगोन ज़ेलेनिकस), लेसर कौकल (सेंट्रोपस बेंगालेंसिस), लेसर व्हिसलिंग डक (डेंड्रोसायग्ना जावानिका),https://pilibhittigerreserve.in/bird.php पीलीभीत टाइगर अभयारण्य - लेसर व्हिसलिंग डक pilibhittigerreserve 26 अक्तूबर 2025 4 दिसंबर 2025 https://web.archive.org/web/20251204094826/https://pilibhittigerreserve.in/bird.php dead क्रेस्टेड सर्पेंट ईगल (स्पिलोर्निस चीला), लेसर येलोनेप (पिकस क्लोरोलोफस), पैडीफ़ील्ड पिपिट (एंथस रूफुलस), पेंटेड स्टॉर्क (माइक्टेरिया ल्यूकोसेफला), पेल-बिल्ड फ्लावरपेकर (डाइकेम एरिथ्रोरिनचोस), पल्लास गल (इचथियेटस इचथियेटस), पेरेग्रीन फाल्कन (फाल्को पेरेग्रीनस), तीतर-पूंछ वाला जकाना (हाइड्रोफेसियनस चिरुर्गस), लाल अवदावत (अमांडवा अमांडवा), लाल कॉलर वाला कबूतर (स्ट्रेप्टोपेलिया ट्रैंक्यूबेरिका), भारतीय चित्तीदार चील (क्लैंगा हैस्टाटा), लेसर स्पॉटेड चील (क्लैंगा पोमरीना), चेंजेबल हॉक-ईगल (निसेटस सिरहाटस),https://indianbirds.in/pdfs/IB_19_3_Final_HighRes.pdf पीलीभीत टाइगर अभयारण्य - परिवर्तनीय हॉक-ईगल लाल जंगलफाउल (गैलस गैलस), लाल स्परफाउल (गैलोपरडिक्स स्पैडिसिया), लाल-छाती वाला फ्लाईकैचर (फिसेडुला पर्वा), लाल-क्रेस्टेड पोचार्ड (नेट्टा रूफिना), और बंगाल फ्लोरिकन (Houbaropsis bengalensis).https://madrascourier.com/environment/we-must-save-the-bengal-florican-from-going-extinct-heres-why/ madrascourier हमें बंगाल फ्लोरिकन को विलुप्त होने से बचाना चाहिए: जानिए क्यों 3 320 225 4 A male Indian peafowl (Pavo cristatus) sitting on hunter's bridge on Sharda canal.jpg शारदा नहर के जलसेतु पर बैठा एक नर भारतीय मोर Oriental darter (Anhinga melanogaster) known for tossing and juggling its prey before swallowing head first.jpg एक ओरिएंटल डार्टर जो अपने शिकार को निगलने से पहले उसे उछालने और उछालने के लिए जाना जाता है Crested serpent eagle (Spilornis cheela) sitting on a branch.jpg पीटीआर में एक शाखा पर बैठा क्रेस्टेड सर्पेंट ईगल A waddling of Lesser Whistling Duck (Dendrocygna Javanica) at a wetlands in PTR.jpg पीटीआर के एक आर्द्रभूमि क्षेत्र में लेसर व्हिसलिंग डक का टहलना Brown fish owl (Ketupa zeylonensis) preparing to dive into a nearby pond to hunt fish.jpg एक भूरा मछली उल्लू मछली का शिकार करने के लिए पास के तालाब में गोता लगाने की तैयारी कर रहा है Lesser spotted eagle (Clanga pomarina) with white V on rump.jpg एक कम धब्बेदार चील जिसकी पूँछ पर सफ़ेद V बना है आर्थ्रोफ़ौना लेपिडोप्टेरिस्टों ने पीलीभीत के जंगलों में पहली बार कलर सार्जेंट (एथिमा नेफ्टे) को देखा है।https://timesofindia.indiatimes.com/city/bareilly/new-species-of-butterfly-spotted-in-ptr-authorities-to-rope-in-zsi-to-conduct-study/articleshow/70031867.cms New species of butterfly spotted in PTR, authorities to rope in ZSI to conduct study अभयारण्य में बड़ी संख्या में तितलियों की प्रजातियाँ देखी जा सकती हैं जिनमें कॉमन पिय्रोट (कैस्टेलियस रोज़िमोन), राइस स्विफ्ट (बोरबो सिन्नारा), कॉमन फोररिंग (यप्थिमा ह्यूबनेरी),https://www.researchgate.net/publication/393630773_A_review_of_butterflies_Lepidoptera_fauna_in_Uttar_Pradesh_India The author Sharma, in 2011 [71], studied a new species from northwest India. In his findings, the author collected two male specimens from the terai region of Uttar Pradesh: one from Dudhwa Railway Station in Dudhwa National Park and the other from Mahof Forest in Pilibhit. ट्री फ़्लिटर (हयारोटिस एड्रास्टस), वॉटर स्नो फ़्लैट (टैगिएड्स लिटिगियोसा), ट्राइकलर पाइड फ़्लैट (कोलाडेनिया इंद्राणी), कॉमन पाम डार्ट (टेलिकोटा कोलन), कॉमन बैंडेड एवल (हसोरा क्रोमस), नैरो-विंग्ड एवल (बदामिया एक्सक्लेमेशनिस), जाइंट रेडआई (गंगारा थायरसिस), कॉमन रेडआई (माटापा एरिया), लाइट पिग्मी स्किपर (गेगेन्स नोस्ट्रोडामस), कॉमन स्ट्रेट स्विफ्ट (परनारा गुट्टाटा), लार्ज ब्रांडेड स्विफ्ट (पेलोपिडास सुबोक्रेसिया), कॉमन डार्टलेट (ओरियन्स गोला),https://www.researchgate.net/figure/Map-showing-the-location-of-recorded-species_fig1_378343941 New records and an updated checklist of the family Hesperiidae (Lepidoptera) from Uttar Pradesh, India टेल्ड जे के साथ (ग्राफियम अगेम्नोन), स्पॉट स्वोर्डटेल (ग्राफियम नोमियस),https://shilap.org/revista/article/view/1027/3262 The verification and documentation of Graphium agamemnon and Graphium nomius within Uttar Pradesh, particularly within the Pilibhit Tiger Reserve कॉमन इवनिंग ब्राउन (मेलानिटिस लेडा), ब्लू पैंसी (जुनोनिया ओरिथ्या), कॉमन मैप (साइरेस्टिस थायोडामास), यामफ्लाई (लोक्सुरा एटिमनस), ईस्टर्न डस्क-फ्लैट (चेटोक्नेमे बीटा), पैपिलियो पॉलीटेस (कॉमन मॉर्मन),https://hindi.news18.com/photogallery/uttar-pradesh/pilibhit-colorful-butterflies-available-in-pilibhit-tiger-reserve-5862085.html Butterfly in Pilibhit Tiger Reserve 26 अक्तूबर 2025 20 अप्रैल 2023 https://web.archive.org/web/20230420115349/https://hindi.news18.com/photogallery/uttar-pradesh/pilibhit-colorful-butterflies-available-in-pilibhit-tiger-reserve-5862085.html dead कॉमन इमिग्रेंट (कैटोप्सिलिया पोमोना), कॉमन ग्रास येलो (यूरेमा हेकेबे), और स्ट्रिप्ड टाइगर (डैनास जेनुटिया) इचथियोफ़ौना मोटे तौर पर, शाकाहारी, मांसाहारी और सर्वाहारी सहित मछलियों की 79 प्रजातियाँ शारदा, गोमती और घाघरा जैसी नदियों, माला खन्नोट, कटाना और चूका जैसी धाराओं, फुलहर झील जैसी विभिन्न झीलों और शारदा सागर बांध जैसे जलाशयों के आसपास विभिन्न भौगोलिक परिस्थितियों में दर्ज की गईं। शारदा सागर बांध में पाई जाने वाली मुख्य प्रजातियाँ जिनमें भारतीय नदी शेड (गुडुसिया चपरा), कांस्य फेदरबैक (नोटोप्टेरस नॉटोप्टेरस), नाइफफिश (चिताला चीताला), सेक्यूरिकुला (सेक्यूरिकुला गोरा), बड़े रेजरबेली माइनो (सल्मोफैसिया बाकैला), बंगाल डैनियो (डेवेरियो डेवेरियो), ब्लैक-लाइन रसबोरा (रसबोरा डैनिकोनियस) शामिल हैं। गिला खानी (ओस्टियोब्रामा कोटियो), चागुनी (चागुनियस चागुनियो), ऑलिव बार्ब (पुंटियस साराना), पूल बार्ब (पुंटियस सोफोर), टिक्टो बार्ब (पुंटियस टिक्टो), कतला (कैटला कैटला), मृगल (सिरहिनस मृगाला), रेबा कार्प (सिरहिनस रेबा), सकर हेड (गरा गोटिला), रोहू (लेबियो रोहिता), बाटा मछली (लेबियो बाटा), कुरिया लेबियो (लेबियो गोनियस), हिमालयी महासीर (टोर पुतिटोरा), कॉमन कार्प (साइप्रिनस कार्पियो), पाबदाह कैटफ़िश (ओमपोक पाब्दा), लंबी मूंछ वाली कैटफ़िश (स्पेराटा एओआर), विशाल नदी-कैटफ़िश (स्पेराटा सेनघाला), वाचा (यूट्रोपिचथिस) वाचा), सिलोनड कैटफ़िश (सिलोनिया सिलोंडिया), पंगास कैटफ़िश (पंगासियस पंगासियस), मांगुर (क्लारियास मागुर), मीठे पानी की गारफिश (ज़ेनेंटोडोन कैन्सिला), बौना स्नेकहेड (चन्ना गचुआ), बुल्सआई स्नेकहेड (चन्ना मारुलियस), गैंगेटिक लीफफिश (नंदस नंदस), खोलशे (ट्राइकोगैस्टर फासिआटा), और टैंक गोबी (ग्लोसोगोबियस गियुरिस).Prem Kumar 2015 Ichthyofaunal Diversity of Sarda Sagar Reservoir in Tarai Region https://www.informaticsjournals.co.in/index.php/JEOH/article/download/1645/745/1486 Academy of Environmental Biology 15 2 12 thumb|right|300px|पीलीभीत अभयारण्य क्षेत्र में मानसून के दौरान देखा गया फायरबग कीट जीव कीटविज्ञानियों की एक टीम ने अभयारण्य क्षेत्र में पहली बार आठ पैरों वाली ड्रैगनफ्लाई, लाल पंखों वाली ड्रैगनफ्लाई (न्यूरोथेमिस टर्मिनाटा) को रिकॉर्ड किया।https://www.hindustantimes.com/lucknow/exotic-dragonfly-found-in-pilibhit-s-tiger-zone/story-oCgOrzhsVjcaSVCJkyoR5K.html Exotic dragonfly found in Pilibhit's tiger zone वन्यजीव आबादी +वन्यजीव जनसंख्या सर्वेक्षणhttp://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/119387001.cms?utm_source=contentofinterest&utm_medium=text&utm_campaign=cppst Pilibhit Tiger Reserve mark record increase in swamp deer population 24 March 2025 The Times Of India The Times Of India जानवर गिनती करना आवास की स्थिति 2019 2022 बंगाल टाइगर 65 79 निवासी भारतीय तेंदुए 36 101 निवासी सुस्त भालू 84 190 निवासी मछुआरी बिल्लियाँ 114 326 निवासी शहद बेजर 190 1,080 निवासी बारहसिंगा हिरण 845 1,431 निवासी भारतीय मोर 2,680 5,008 निवासी नीलगाय 4,365 9,330 निवासी जंगली सूअर 4,828 18,900 निवासी चीतल हिरण 5,276 28,257 निवासी भारतीय हाथी 0 12 घुमंतू भारतीय गैंडे 0 2 घुमंतू बाघों की जनसंख्या वृद्धि दाएँ|अंगूठाकार|350x350पिक्सेल|कृषि भूमि में विचरण करने वाले बाघों को प्रायः गन्ना बाघ कहा जाता है 2006 में पीलीभीत के जंगल महज चार बाघों का घर थे।https://www.hindustantimes.com/cities/lucknow-news/dudhwa-tiger-reserve-ranks-fourth-in-india-as-uttar-pradesh-s-tiger-population-shows-significant-increase-101690656240639.html Uttar Pradesh's tiger count almost doubles since 2006 30 July 2023 Hindustan Times पिछले कुछ वर्षों में संरक्षण के प्रयासों, कड़े वन्यजीव संरक्षण, बेहतर शिकार आधार और सामुदायिक सतर्कता ने इस नाजुक आबादी को कगार से वापस पोषित किया है। 2014 में जब इसे आधिकारिक तौर पर आरक्षित क्षेत्र घोषित किया गया, तब तक यह संख्या पहले ही 24 हो गई थी।https://www.deccanherald.com/india/uttar-pradesh/tiger-census-to-begin-in-pilibhit-reserve-from-october-25-3244563 Tiger count – 2014 Deccan Herald फिर, 2014 और 2018 के बीच, पीलीभीत ने कुछ ऐसा हासिल किया जो कुछ ही अभयारण्य कर सकते थे: इसने केवल चार वर्षों में अपनी बाघों की गिनती को दोगुना कर दिया - 25 से 65 तक।https://www.business-standard.com/article/current-affairs/pilibhit-tiger-reserve-gets-global-award-for-doubling-tiger-population-120112400168_1.html Tiger count – 2018 Business-Standard 2022 तक, बहुत छोटे शावकों को छोड़कर, गिनती 71 या अधिक बाघों तक पहुँच गई।https://timesofindia.indiatimes.com/city/bareilly/ptr-tiger-population-rises-to-80-up-by-9-in-3-years/articleshow/123065955.cms Tiger count – 2022 3 August 2025 The Times Of India अगस्त 2025 में अभयारण्य के प्राधिकरण और डब्ल्यूडब्ल्यूएफ जीवविज्ञानियों के बीच सहयोग से किए गए एक आंतरिक सर्वेक्षण में बाघों की संख्या को 79 या उससे अधिक बताया गया था। इस आंकड़े में अतिरिक्त 18 बाघ शामिल नहीं हैं, जिनमें एक वर्ष से कम उम्र के शावक और वो बाघ शामिल हैं जो निर्दिष्ट कोर ज़ोन से आगे आसन्न कृषि क्षेत्रों में फैल गए हैं, जिन्हें आमतौर पर गन्ना बाघ कहा जाता है। बाघ अभयारण्य की स्थापना के बाद से बाघों की आबादी में 230% की वृद्धि हुई है। इस अभयारण्य में नर-मादा बाघ अनुपात 1:5 है, जो भारत के सभी बाघ अभयारण्यों में सबसे अधिक है। मादाओं का यह उच्च अनुपात प्रजनन क्षमता को बढ़ाता है, जिससे प्रत्येक नर को कई साथियों तक पहुंच मिलती है, जिससे अधिक संतानों की संख्या में योगदान होता है। यह जनसांख्यिकीय संतुलन अभयारण्य के भीतर बाघ संरक्षण प्रयासों की सफलता को दर्शाता है। प्रसिद्ध बाघ इस अभ्यारण्य में कई बाघों ने अपने-अपने नाम अर्जित किए हैं, जिनका उल्लेख अक्सर मीडिया रिपोर्टों, वैज्ञानिक साहित्य और वन्यजीव अधिकारियों द्वारा आधिकारिक प्रकाशनों में किया जाता है। ये बाघ अपनी विशिष्ट शारीरिक बनावट, व्यवहारगत विशेषताओं और शावक पालन में उल्लेखनीय सफलता के कारण पर्यटकों, गाइडों, संरक्षणवादियों, वन्यजीव शोधकर्ताओं और उत्साही लोगों द्वारा आम तौर पर पहचाने जाते हैं। सुल्तान, एक नर बाघ चूका तट क्षेत्र के आसपास निवास करता है।https://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/naming-tigers-an-expression-of-love/articleshow/100044266.cms Naming Tigers- Bhimtaal 7 May 2023 The Times Of India एक अन्य नर बाघ शिवा अक्सर नहर के किनारे गहरे जंगल के रास्तों पर घूमते हुए पाया जाता है। रॉकेट बाघ अभयारण्य के साइफन क्षेत्र में घूमता है। नैना बाघिन अपने शावकों के साथ नहर के किनारे लंबे घास के मैदान में रहती है। छोटी, एक और बाघिन अक्सर जल निकायों के निकटता में देखी जाती है और अपने अनोखे शरीर के निशान से अलग होती है।https://pilibhitnationalpark.com/ Naming Tigers- Choti pilibhitnationalpark सुंदर, एक और नर बाघ, जिसे इस अभयारण्य की सबसे आश्चर्यजनक बड़ी बिल्ली के रूप में वर्णित किया गया है, इसलिए इसे यह नाम दिया गया था। चार्जर, एक प्रमुख नर बाघ सबसे आक्रामक बाघ माना जाता है और अक्सर भीमताल क्षेत्र में घूमते हुए पाया जाता बरही बाघिन अभयारण्य के बराह रेंज में और उसके आसपास रहती है, इसलिए इसका नाम बरही रखा गया।https://hindi.news18.com/news/uttar-pradesh/pilibhit-pilibhit-tiger-reserve-these-4-tigers-of-ptr-are-famous-among-tourists-local18-8793380.html These four tigers are famous among tourists in the PTR, and they are also famous for their unique names. Learn the strange story behind their names. 24 October 2024 The Times Of India 26 अक्तूबर 2025 26 अक्तूबर 2024 https://web.archive.org/web/20241026171033/https://hindi.news18.com/news/uttar-pradesh/pilibhit-pilibhit-tiger-reserve-these-4-tigers-of-ptr-are-famous-among-tourists-local18-8793380.html dead माया, एक प्रमुख बाघिन है जो सफलतापूर्वक कई संतानों के पालन-पोषण के लिए जानी जाती है, जिससे क्षेत्रीय बाघ आबादी को बढ़ाने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाती है। कुल्हाड़ी राम सुल्तान का पुत्र, चूका बीच क्षेत्र में घूमता है। उसके शरीर पर कुल्हाड़ी का निशान है, इसलिए यह नाम दिया गया। वरदान सुल्तान का एक और पुत्र है, वह भी अभयारण्य के चूका बीच क्षेत्र में घूमता है। रंभा एक बाघिन है, जो अपने साहसिक और शाही व्यवहार के लिए जानी जाती है, जिसकी अक्सर वन्यजीव उत्साही लोग तस्वीरें खींचते हैं।https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/tourists-are-impressed-by-the-agility-of-tigresses-in-pilibhit-tiger-reserve-201738496258668.html Naming Tigers- Rambha 2 February 2025 livehindustan स्टार एक नर बाघ है, जो अक्सर अभयारण्य के महोफ वन क्षेत्र में घूमता हुआ पाया जाता है। वीर एक अन्य नर बाघ है रुद्र, अभयारण्य का एक प्रमुख नर बाघ, अपनी व्यापक क्षेत्रीय सीमा और प्रलेखित प्रजनन सफलता के लिए जाना जाता है। 4 320 225 4 A Bengal tigress (Panthera tigris tigris) in syphon area of Pilibhit tiger reserve.jpg An unnamed Bengal tigress (Panthera tigris tigris) in syphon area of Pilibhit reserve A vigilant mother with her young cubs at Pilibhit Tiger Reserve.jpg अभयारण्य क्षेत्र में अपने नन्हे शावकों के साथ एक सतर्क माँ बाघिन Charger, a dominant male tiger, while marking his territory.jpg चार्जर, एक प्रभावशाली नर बाघ, पेड़ पर अपना मूत्र छिड़क कर अपने क्षेत्र को चिह्नित करता हुआ Choti tigress is distinguished by her unique body markings.jpg छोटी बाघिन अपने अनोखे शरीर के निशानों से पहचानी जाती है Maya, a female tigress with her months old cubs.jpg माया, एक मादा बाघिन अपने महीनों के शावकों के साथ पीटीआर में Mighty S3, a dominant alpha tiger (Panthera tigris tigris) of Pilibhit reserve area.jpg ताकतवर S3, पीलीभीत अभयारण्य क्षेत्र का प्रमुख बाहुबली बाघ (पैंथेरा टाइग्रिस टाइग्रिस)। Naina (female) and S3 (male) sighted together.jpg नैना (मादा) और एस3 (नर) एक साथ देखे गए, इनको एक प्रेमी जोड़े के रूप में देखा जाता है । Raka the male tiger often found in and around deep forest in the Mahof.jpg राका नामक नर बाघ अक्सर महोफ बेल्ट के घने जंगल में और उसके आसपास पाया जाता है Rambha, a regal tigress and mother of many cubs.jpg रम्भा, एक राजसी बाघिन और कई शावकों की माँ Rocket, an alpha-male tiger, at Pilibhit tiger reserve.jpg रॉकेट, एक बाहुबली-नर बाघ, पीलीभीत बाघ अभयारण्य में अपने क्षेत्र को चिह्नित करते हुए S2, A dominant male tiger in the forest of Pilibhit.jpg एस2, पीलीभीत के जंगल में एक प्रभावशाली नर बाघ S3, a young male tiger, is considered a major attraction.jpg युवा नर बाघ एस3 को अन्य पर्यटकों के बीच एक प्रमुख आकर्षण माना जाता है। मानव-बाघ संघर्ष मानव-बाघ संघर्ष में नकारात्मक अंतर्क्रियाएँ शामिल हैं, जैसे पशुधन का शिकार और लोगों पर हमले, जो मुख्य रूप से आवास के नुकसान और विखंडन के कारण होते हैं, जिसके कारण बाघ भोजन और क्षेत्र की तलाश में मानव-प्रधान क्षेत्रों में आते हैं। इस रिज़र्व क्षेत्र की स्थापना के बाद से ही आँकड़े दर्ज किए जा रहे हैं। मानव को हानि वर्ष बाघों के हमलों के कारण मानव जीवन और पशुधन को नुकसान मानव मृत्यु मानव चोट पशुधन की मृत्यु 2014 0 0 10 2015 0 0 17 2016 7 2 21 2017 5 5 19 2018 0 5 18 2019 3 3 21 2020 3 5 5 2021 2 1 2 2022 1 1 8 2023 7 2 1 कुल 28 24 122 वन्यजीवों को नुकसान तिथिआरक्षित क्षेत्र में बाघों की मृत्यु दररेफ.मरने वालों की संख्यालिंगस्थानआदमखोर का दर्जामौत का कारण16 अक्टूबर 20141नर महोफ रेंजनहींप्राकृतिकhttps://www.jagran.com/uttar-pradesh/bareilly-city-lepard-rotten-dead-body-found-in-pilibhit-tiger-reserve-18266298.html Dead body of a tiger found in Barahi in Pilibhit tiger reserve Dainik Jagran24 अप्रैल 20151नर हरदोई नहरनहींअज्ञात10 फरवरी 20171नर घुंगचाई नहरनहींकब्ज़ाhttps://www.indiatoday.in/mail-today/story/uttar-pradesh-pilibhit-forest-department-tiger-kills-6-caged-960245-2017-02-12 Uttar Pradesh: Sigh of relief for Pilibhit as forest department cages big cat that mauled to death 12 February 2017 Hintustan12 जुलाई 20171मादा नवादिया बांकीनहींसंभावित क्षेत्रीय विवादhttps://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/pilibhit/story-dead-body-of-tiger-found-in-hardoi-branch-canal-1182027.html Dead body of tiger found in hardoi branch canal 12 July 2017 Hintustan23 अक्टूबर 20172नर शावकमाला रेंजनहींअज्ञात29 मार्च 20181नर शारदा सागर बांधहांप्रतिशोधात्मक हत्याhttps://timesofindia.indiatimes.com/city/bareilly/sub-adult-tiger-found-dead-near-sagar-dam-canal-in-pilibhit/articleshow/63720374.cms Sub-adult tiger found dead near Sagar dam canal in Pilibhit 12 April 2018 The Times Of India11 अप्रैल 20181नर बराही वन क्षेत्रनहींअज्ञात19 अप्रैल 20181नर महोफ रेंजहांपीट-पीटकर मार डालाhttps://www.indiatoday.in/india/story/adult-tiger-slaughtered-in-pilibhit-no-arrests-made-so-far-1215621-2018-04-19 Villagers slaughter adult tiger in Pilibhit, no arrests made so far 19 April 2018 India Today20 मई 20181नर राजवाह खारजा नहरनहींसांप के जहर से मौतhttps://timesofindia.indiatimes.com/city/bareilly/ptr-loses-fifth-big-cat-in-two-months/articleshow/64249385.cms PTR loses fifth big cat in two months 21 May 2018 The Times Of India31 जुलाई 20181नर सुतिया नालानहींप्राकृतिक26 जुलाई 20191मादा माथेना गाँवहांडंडों से पीट-पीटकर मार डालाhttps://www.newindianexpress.com/nation/2019/Jul/25/tigress-which-injured-nine-people-beaten-to-death-by-villagers-in-ups-pilibhit-district-2009428.html#:~:text=Subscribe-,Tigress%20which%20injured%20nine%20people%20beaten%20to%20death%20by%20villagers,others%20involved%20in%20the%20incident. Tigress which injured nine people beaten to death by villagers in UP's Pilibhit district 25 July 2019 New Indian Express15 सितंबर 20191मादा नवीनगर गाँवनहींअज्ञातhttps://timesofindia.indiatimes.com/city/bareilly/tigress-carcass-fished-out-of-sharda-canal-in-shahjahanpur/articleshow/71130212.cms Tigress carcass fished out of Sharda canal in Shahjahanpur 15 September 2019 The Times Of India4 फरवरी 20201नर माला रेंजनहींबचाव के दौरान लगी चोटेंhttps://www.hindustantimes.com/noida/a-tiger-in-pilibhit-dies-after-being-rescued-had-multiple-injuries/story-LhpZHD8xHZyDNrTDvGILmO.html A tiger in Pilibhit dies after being rescued, had multiple injuries 4 May 2020 Hindustan times14 मार्च 20211नर शारदा नहरनहींअज्ञातhttps://ntca.gov.in/tiger-mortality/#mortality-details-2021 Haripur compt 86, Jatpura beat, Haripur Range NTCA 0119 मई 20211नर माला रेंजनहींसंभावित क्षेत्रीय विवाद17 जून 20211नर शावकहरिपुर रेंजनहींप्राकृतिक12 मई 20221नर नवादिया बीटनहींअज्ञातhttps://ntca.gov.in/tiger-mortality/#mortality-details-2022 Navdiya Compartment 78B, Navadiya beat, Haripur range NTCA 024 जून 20221नर पूरनपुर रेंजहांप्रतिशोधात्मक हत्या17 फरवरी 20231नर भारत-नेपाल सीमानहींअज्ञातhttps://ntca.gov.in/tiger-mortality/#1696 Indo-Nepal border NTCA 051 जून 20241नर करगैना गाँवनहींकब्ज़ाhttps://ntca.gov.in/tiger-mortality/#mortality-details-2024 Kargaina village NTCA 03 मील के पत्थर TX2 पुरस्कार TX2 एक अंतरराष्ट्रीय पुरस्कार है जिसे ग्लोबल टाइगर फोरम, UNDP, द लायन्स शेयर, IUCN और WWF द्वारा समर्थित किया जाता है, और बाघ संरक्षण स्थलों को प्रस्तुत किया जाता है जो 2010 से अपनी बाघ आबादी को दोगुना करने में उल्लेखनीय और मापनीय प्रगति प्रदर्शित करते हैं।https://iucn.org/fr/node/18042#:~:text=03%20D%C3%A9c%2C%202020-,Pilibhit%20Tiger%20Reserve%20in%20India%20wins%20the%20inaugural%20TX2%20Award,vision%20to%20secure%20their%20future. Pilibhit tiger reserve in India wins the inaugural TX2 Award after doubling its tiger population 3 December 2020 IUCN अभयारण्य ने 2014 में अपनी बाघ आबादी को लगभग 25 से बढ़ाकर 2018 तक 65 से अधिक कर दिया। यह 2022 तक जंगली बाघों को दोगुना करने के वैश्विक TX2 लक्ष्य के खिलाफ हासिल किया गया था। रणनीतियों, जिसमें प्रभावी अवैध शिकार, आवास संरक्षण और सामुदायिक भागीदारी शामिल है, ने इस सफलता में योगदान दिया। पुरस्कार ने बाघ अभयारण्य को कार्रवाई में प्रभावी संरक्षण के एक प्रमुख उदाहरण उजागर किया, CA|TS प्रमाणपत्र अंतर्राष्ट्रीय शासी समिति ने बाघ अभयारण्य को CA|TS (संरक्षण सुनिश्चित बाघ मानक) मान्यता प्रदान की है। CA|TS एक अंतरराष्ट्रीय स्तर पर मान्यता प्राप्त ढाँचा है जो जंगली बाघों की आबादी के उनके प्राकृतिक आवासों में प्रभावी संरक्षण और स्थायी पुनर्स्थापन सुनिश्चित करता है। केंद्रीय वन एवं जलवायु परिवर्तन मंत्री अश्विनी कुमार चौबे ने नई दिल्ली में आयोजित एक आधिकारिक समारोह में औपचारिक रूप से यह प्रमाणन प्रदान किया। इस मान्यता के साथ, यह अभयारण्य भारत भर के 23 CA|TS-प्रमाणित स्थलों के एक चुनिंदा समूह में शामिल हो गया है, जो बाघ संरक्षण के विश्व स्तर पर स्वीकृत मानकों के प्रति इसके पालन को दर्शाता है।https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1991620#:~:text=Conservation%20Assured'%20Tiger%20Standards%20(CA,have%20received%20CA%7CTS%20accreditation. Achievements of National Tiger Conservation Authority (NTCA) during the year 2023 PIB कैलाश सांखला पुरस्कार दक्षिण एशियाई उपमहाद्वीप में सतत पर्यटन में महत्वपूर्ण योगदान और सर्वोत्तम प्रथाओं को मान्यता और सम्मान देने के उद्देश्य से, वन्यजीव पर्यटन के लिए छठे TOFTigers पुरस्कार 5 दिसंबर 2023 को नई दिल्ली में आयोजित किए गए। इस अभयारण्य को सतत पर्यटन में इसकी परिवर्तनकारी क्षमता और सामुदायिक सहभागिता, पारिस्थितिक पर्यटन और बाघ संरक्षण सहित 14 प्रमुख संकेतकों में इसके अनुकरणीय प्रदर्शन के लिए कैलाश सांखला पुरस्कार से सम्मानित किया गया है।https://www.sanctuarynaturefoundation.org/article/tourism-for-tigers%3A-an-update-on-toftigers%E2%80%99-initiatives Kailash Sankhala Award for Transformative Sustainable Tourism Potential sanctuary nature foundationhttps://timesofindia.indiatimes.com/city/bareilly/pilibhit-reserve-receives-wildlife-tourism-award/articleshow/105769250.cms Pilibhit Reserve receives Wildlife Tourism Award 6 December 2023 The Times Of India वैश्विक बड़ी बिल्ली फोटोग्राफी प्रतियोगिता इस अभयारण्य से एक बड़ी बिल्ली की तस्वीर, जिसे प्रसिद्ध वन्यजीव फोटोग्राफर जितेंद्र चावरे ने खींचा था, को ग्लोबल बिग कैट फोटोग्राफी प्रतियोगिता में विशिष्टता प्राप्त हुई, जिसका आयोजन अक्टूबर 2025 में वन्यजीव सप्ताह के उपलक्ष्य में नई दिल्ली में किया गया था।https://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/pilibhit-tiger-pic-wins-award/articleshow/124398909.cms Global Big Cats Photography Competition 9 October 2025 The Times Of India प्रतियोगिता में वैश्विक स्तर पर 1,400 से अधिक प्रविष्टियाँ आकर्षित हुईं, जिनमें अकेले उत्तर प्रदेश से 70 से अधिक प्रविष्टियाँ शामिल थीं। यह कार्यक्रम अंतर्राष्ट्रीय बिग कैट अलायंस, आर्ट्स मेस्ट्रो, पर्यावरण मंत्रालय, उत्तर प्रदेश इको-टूरिज्म डेवलपमेंट बोर्ड (UPETDB), और MoEFCC द्वारा संयुक्त रूप से आयोजित किया गया था।https://www.thestatesman.com/india/pilibhit-tiger-reserve-photo-wins-global-honour-1503496581.html Pilibhit Tiger Reserve photo wins global honour 11 October 2025 The Statesman पर्यावरण मंत्री भूपेंद्र यादव ने इस कार्यक्रम में भाग लिया और संवर्धित और आभासी वास्तविकता (AR-VR) तकनीक के माध्यम से अभयारण्य के आभासी दौरे में भाग लिया। पीलीभीत के जंगल में सिखों का नरसंहार 12 जुलाई 1991 को, 25 सिख तीर्थयात्रियों को ले जा रहे एक वाहन को भारत के उत्तर प्रदेश के बदायूं जिले में एक चौकी पर पुलिस ने रोका था। ग्यारह पुरुष यात्रियों को पुलिस ने हिरासत में लिया था, जिनमें से दस को बाद में 13 जुलाई 1991 को पीलीभीत टाइगर अभयारण्य के घने जंगल में तीन अलग-अलग स्थानों पर पुलिस ने गोली मार दी थी, जिन्होंने आरोप लगाया था कि वे आतंकवादी थे। ग्यारहवें बंदी, एक 15 वर्षीय लड़के की स्थिति अज्ञात है।https://www.amnesty.org/es/wp-content/uploads/2021/06/asa200331991en.pdf Extrajudicial executions at Pilibhit tiger reserve 1991-09-29 Amnesty International विभिन्न मीडिया एजेंसियों के साथ-साथ राजनीतिक दलों द्वारा की गई स्वतंत्र जांच ने निष्कर्ष निकाला कि मारे गए 10 में से दो वास्तव में वांछित आतंकवादी थे - खालिस्तान लिबरेशन आर्मी के बलजीत सिंह और खालिस्तान कमांडो फोर्स के प्रमुख जसवंत सिंह 'फौजी'।https://www.indiatoday.in/magazine/indiascope/story/19910815-encounter-killing-of-10-sikhs-raises-furore-in-uttar-pradesh-814665-1991-08-14 Wanted terrorists Sandhu Kanwar 1991-08-15 India Today en 2025-10-01https://cbi.gov.in/press-detail/MTg3MQ== Court Rulings 2016-04-04 Central Bureau of Investigation लोकप्रिय संस्कृति में शेरदिलः द पीलीभीत सागा शेरदिल: द पीलीभीत सागा 2022 की भारतीय हिंदी भाषा की एडवेंचर ड्रामा फिल्म है, जिसे श्रीजीत मुखर्जीhttps://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/srijit-mukherji-s-sherdil-the-pilibhit-saga-to-release-on-june-24-pankaj-tripathi-shares-pics-1948233-2022-05-11 Srijit Mukherji's Sherdil The Pilibhit Saga to release on June 24, Pankaj Tripathi shares pics Mukherjee Anindita May 11, 2022 India Today 2022-06-03 द्वारा लिखा और निर्देशित किया गया है और टी-सीरीज और रिलायंस एंटरटेनमेंट स्टूडियो द्वारा निर्मित किया गया है। फिल्म में पंकज त्रिपाठी, सयानी गुप्ता और नीरज काबी मुख्य भूमिकाओं में हैं। यह फिल्म 24 जून 2022 को सिनेमाघरों में रिलीज हुई थी।https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/sherdil-the-pilibhit-saga-trailer-pankaj-tripathi-srijit-mukherji-satire-7950428/ Sherdil The Pilibhit Saga trailer: Pankaj Tripathi goes on a suicide mission in Srijit Mukherji's satire inspired by real-life events 2022-06-03 The Indian Express 2022-06-03https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2021/nov/26/pankaj-tripathi-joins-srijit-mukherjis-next-2388134.html Pankaj Tripathi joins Srijit Mukherji's next 26 November 2021 The New Indian Express 2022-06-03https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2021/nov/24/pankaj-tripathi-starts-shooting-for-sherdil-film-2387627.html Pankaj Tripathi starts shooting for 'Sherdil' film 24 November 2021 The New Indian Express 2022-06-03 इसने पार्श्व गायक केके की अंतिम फिल्म को चिह्नित किया, जिनकी फिल्म रिलीज होने से एक महीने पहले मृत्यु हो गई थी। फिल्म पीलीभीत टाइगर अभयारण्य के आसपास के गांवों में देखी गई एक परेशान करने वाली सामाजिक-आर्थिक घटना की पड़ताल करती है, जहां अत्यधिक गरीबी कुछ परिवारों को अपने बुजुर्ग माता-पिता को छोड़ने के लिए मजबूर करती है या कुछ मामलों में, बुजुर्ग व्यक्तियों को स्वेच्छा से खुद को बलिदान करने के लिए प्रेरित करती है, इस उम्मीद के साथ कि उनकी मृत्यु से उनके परिवारों को सरकारी मुआवजा मिलेगा।http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/86679501.cms?utm_source=contentofinterest&utm_medium=text&utm_campaign=cppst Pankaj Tripathi starts shooting for 'Sherdil' film timesofindia पीलीभीत (लघु फिल्म) पीलीभीत आशुतोष चतुर्वेदी और पंकज मावची द्वारा लिखित-निर्देशित 2021 की एक लघु फिल्म है।https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/debut-filmmakers-short-film-pilibhit-is-making-waves-globally/articleshow/86679501.cms Debut filmmakers short film ‘Pilibhit’ is making waves globally 2021-10-01 The Times Of India en 2023-01-01 यह फिल्म एक विचित्र घटना पर आधारित है। भारत में पीलीभीत बाघ अभयारण्य के आसपास के समुदायों ने लगातार मानव-वन्यजीव संघर्ष का अनुभव किया है, विशेष रूप से बाघों से जुड़े हुए हैं। ऐसी घटनाओं के सामाजिक और आर्थिक परिणामों से निपटने के लिए सरकार ने बाघों के हमलों में मारे गए व्यक्तियों के परिवारों के लिए एक मुआवजा योजना लागू की है। हालांकि, अत्यधिक गरीबी की स्थितियों में, कुछ परिवारों ने इस मुआवजे को वित्तीय अस्तित्व के संभावित साधन के रूप में माना है। कुछ रिपोर्ट किए गए मामलों में, परिवार के बुजुर्ग सदस्यों को जानबूझकर वन क्षेत्रों में इस उम्मीद में ले जाया गया कि बाघ के साथ एक घातक मुठभेड़ के परिणामस्वरूप क्षतिपूर्ति भुगतान होगा। परेशान करने वाले ऐसे उदाहरण भी हैं जिनमें बुजुर्ग व्यक्तियों ने स्वेच्छा से इस तरह के जोखिमों का सामना किया है, इस विश्वास से प्रेरित है कि उनकी मृत्यु उनके परिवारों की आर्थिक कठिनाइयों को कम कर सकती है।https://www.nationalheraldindia.com/entertainment/pilibhit-a-sordid-tale-of-human-sacrifice Compensation 2021-09-05 National Herald en 2023-01-01 References Notes External links पीलीभीत बाघ अभयारण्य पीलीभीत बाघ अभयारण्य Map of the park provided by Project Tiger Directorate, Ministry of Environment, Govt of India. https://pilibhittigerreserve.in/मई 2026 InternetArchiveBot https://pilibhittigerreserves.com/ https://pilibhittigerreserve.net/ श्रेणी:पीलीभीत ज़िला श्रेणी:विकिडेटा पर उपलब्ध निर्देशांक श्रेणी:आईयूसीएन श्रेणी IV