411 REFERENCE · Wikipedia
सम्भोट लिपि
Reference material by Wikipedia contributors. This retains its source identity and is not 411 news reporting.
अंगूठाकार|थोन्मि सम्भोट
अंगूठाकार|नेफु मठ के करीब मौजूदा सम्भोट लिपि में लिखित सील-मणि
सम्भोट लिपि ७वीं शताब्दी में तिब्बत के धर्मराजा स्रोंचन गम्पो (तिब्बती लिपि : སྲོང་བཙན་སྒམ་པོ།, Wylie: srong btsan sgam po, ५६९–६४९?/६०५–६४९?) के मंत्री थोन्मि सम्भोट तिब्बती: ཐོན་མི་སམྦྷོ་ཊ།) द्वारा रचित एक लिपि है जो प्राचीन समय से ही तिब्बती, शेर्पा, लद्दाखी, भूटानी, भोटे, सिक्किमी आदि द्वारा हिमाली क्षेत्रों में बोली जाने वाली भाषाओं को लिखने के लिए प्रयोग किया जाता है। लोग इस लिपि को तिब्बती लिपि भी कहते हैं।
इतिहास
अंगूठाकार|सम्भोट लिपि में लिखित बौद्ध पाठ
सातवीं सदी के मध्य में तिब्बत के धर्म राजा स्रोंचन गम्पो के शासनकाल में थोन्मि सम्भोट ने सम्भोट लिपि का विकास किया था। राजा स्रोंचन गम्पो ने अपने देश में भी चीन, नेपाल और भारत आदि पड़ोसी देशों कि तरह लिपि में देश का इतिहास और संविधान आदि बनाने तथा विशेष रूप से भारत से बौद्ध धर्म ग्रंथों का तिब्बती भाषा में अनुवाद के लिए थोन्मि सम्भोटको शिक्षा हासिल का निम्ति भारत में भेजा। थोन्मि सम्भोट ने भारत की विद्वानों से शब्द्विद्यका ज्ञान प्राप्त होने के बाद आफ्ना मुलुक में लौटकर रंजना लिपि और वर्तु लिपिका आधारपर उचन और उमेद दो लिपिका अविष्कार किया। तिब्बती इतिहासके मुताबिक अफने द्वारा निर्माण कियागया लिपि में तिब्बती भाषाका पहेल व्याकरण व्याकरण मूल त्रिंशत् तथा लिंगावतर नामक इत्यादि आठ प्रकार की व्याकरणों का भी रचना की गयी थी। परन्तु उस लेखों से हल व्याकरण मूल त्रिंशत् तथा लिंगावतर दोनों ही रही है।
अनुवाद और लिप्यन्तरण
लिपि संशोधन
पहली लिपि संशोधन -राजा स्रोंचन गम्पोका शासनकाल से राजा ठ्रीस्रोङ देउचानका शासनकाल तक
दूसरी लिपि संशोधन - राजा ठ्री रल्पचनका शासनकाल में
तीसरे लिपि संशोधन - गुगेका राजा ल्हालामा ज्याङछुब वोदका शासनकाल तक
मूल वर्णमाला
सम्भोट लिपिका चार स्वरवर्ण ཨི་ ཨུ་ ཨེ་ ཨོ་ सम्भोट लिपिका तीस व्यंजन वर्ण ཀ་ ཁ་ ག་ ང་ क वर्ग ཅ་ ཆ་ ཇ་ ཉ་ च वर्ग ཏ་ ཐ་ ད་ ན་ त वर्ग པ་ ཕ་ བ་ མ་ प वर्ग ཙ་ ཚ་ ཛ་ ཝ་ च़ वर्ग ཞ་ ཟ་ འ་ ཡ་ श़ वर्ग ར་ ལ་ ཤ་ ས་ र वर्ग ཧ་ ཨ་ ह वर्ग
संख्या
Sambhota ༠ ༡ ༢ ༣ ༤ ༥ ༦ ༧ ༨ ༩ अंग्रेजी 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9
संकेत और विराम
चिन्ह र विराम नाम कार्य ༄ ཡིག་མགོ་
yig-mgo पाठ को शुरुवात निशान ༈ སྦྲུལ་ཤད།
sbrul-shad विषय र उप विषयहरूको वर्ग छुट्याउछ ་ ཚེག
tseg सीमांकक ། ཆིག་ཤད།
chig-shad पूर्ण बिराम (पाठको एक खण्ड अन्त जनाउछ) ༎ ཉིས་ཤད།
nyis-shad पूर्ण बिराम (पूर्ण विषयको अन्त जनाउछ) ༴ བསྡུས་རྟགས།
bsdus-rtags पुनरावृत्ति ༼ ཨང་ཁང་གཡོན་པ།
ang-khang gyon बायाँ कोष्ठ ༽ ཨང་ཁང་གཡས་པ།
ang-khang gyas दायाँ कोष्ठ
वर्गीकरण
सम्भोट लिपि का उपयोग करने के लिए भूमि
चीन
भूटान
नेपाल
भारत
मंगोल
सम्भोट लिपि का उपयोग करने के लिए अनुसूचित जाति
भुटानी
तिब्बती
शेर्पा
जिरेल
गुरुङ
डोल्पाली
तामाङ
मुकु वासी
योल्मो
तिब्बत
सिक्किमी
अरुणाचल निवासी
संदर्भ सामग्री
यहां भी देखे
Tibetan Alphabet
Tibetan Calligraphy
Official Website of Tibetan Master Calligrapher Jamyang Dorjee Chakrishar
Tibetan Calligraphy.pdf
A TIBETAN-ENGLISH DICTIONARY, ISBN 0-486-42697-1 | H.A. Jaschke | Dover Publication, Inc. Mineola, New York, 2003
वयली लिप्यंतरण